Mezopotamya, bi navê “landika şaristanîyê” tê nasîn. Ev axa ku di navbera çemên Ferat û Dîcleyê de cih digire, ne bi tenê cihê nivîs, hiqûq û matematîkê ye, her weha yek ji çandên xwaringeha herî kevn û dewlemend ên cîhanê jî xwedî kirîye. Xwaringeha kurdî, mîrateyeka rasterast a xwaringeha kevnar a Mezopotamyayê ye, arşîveka zindî ye. Di vê nivîsê de, em ê hin çêj û çîrokên wan xwarinên kurdî keşf bikin ên ku bi hezarsalane di dîrokê de şopên xwe hiştine, ji dê û bavan ber bi zarokan ve hatine veguhestin lê di leza jîyana modern de ber bi jibîrkirinê ve diçin.
Xwaringeha me, neynika şert û mercên erdnîgarî û dîrokê ye. Hewaya sar a zozanan, jîyana koçerî û çanda çandinîyê, xwaringehek li ser goşt, berhemên şîr, genim û gihayên kovî ava kirîye. Di binê her xwarinê de dîrokek, bîranînek û çîrokeka berxwedanê heye.
Tanûr: Bêhna Axê û Nanê Tanûrê
Peyva “tanûr”ê di Kurdî de wekî “tendûr” an jî “tenûr” tê bikaranîn û koka wê ya dawî digihêje peyva Akadî “tinūru” (ocax, firin). Ev bi serê xwe têkilîya zimanî û çandî ya xwaringeha me bi Mezopotamyaya kevnar re nîşan dide.
Tanûr ne bi tenê rêyek ji bo pijandina nanî ye, di heman demê de amûreka kombûn, civakîbûn û germkirinê ye. Ev firina taybet a ku di binê erdê de tê kolandin û bi agirê darê tê germkirin, nanek bi bêhnek û çêjeka bêhempa dide. Hevîr bi gelemperî ji arê hevîrtirşkirî, av û xwê pêk tê, lê hunermendî di wê yekê de ye ku hevîr bi awayekê bêkêmasî li dîwarên tanûrê were zeliqandin û qalikekî derve yê qerqerok û hundirê nerm bê bidestxistin. Ev nan ne bi tenê xwarinek e, semboleka çandî ye.
Kelane: Simîta Gola Wanê
Kelane (an jî Kelanê), xwarineka hevîrî ya taybet a Wanê û derdora wê ye, ku di firinekê de mîna tanûrê (carinan li ser sêlê) tê pijandin. Ev çêj bi tovên xişxaşê û kuncîyan tê xemilandin û di taştêyan de qet nayê jibîrkirin. Kokên Kelaneyê, nîşana têkilîya nêzîk a çandên xwaringehê yên Ermenî û Kurdî yên herêmê ne. Nanên wekî Lavaş û Barbari, ku dişibin Kelaneyê, di xwaringehên Ermenî û Farisî de jî cihekê giring digirin. Ev yek, nîşana wê yekê ye ku xwaringeh çawa pirekê di navbera çandan de ava dike. Kelane ne bi tenê simîtek e, berhemeka hevpar a çêjên gelên kevnar ên Anatolya û Mezopotamyayê ye.
Biryanî/Beryanî: Rêwîtîyeka Çêjê ji Kerkûkê heta Bidlîs û Sêrtê
Navê wê her çend dişibe xwarina navdar a xwaringeha Hindî “Biryani”yê jî, Biryanî xwaringeha kurdên Bidlîs û Sêrt û kurdên soran ên başûr e, bi temamî cuda û xwedî taybetmendîyên xwe ye. Koka wê digihe bajarê Kerkûkê û wekî çêjeka hevpar a herêmê tê qebûlkirin.
Beryanî, bi birinca basmatî ya ku berê hatîye kelandin û bi baharatan hatîye çêjkirin, bi parîyên goştê berxan yê ku di firinê an tanûrê de hatîye pijandin (bi gelemperî pirzola) tê çêkirin. Ava goştî û rûnê nivişk, birincê bi bêhnek bêhempa dewlemend dike. Ev xwarin, mînakek ji hevketina çanda genimê ya bi bereket a Mezopotamyayê ye bi rêya baharatan a Rojhilata Navîn re. Ji Kerkûkê heta Sêrtê, ji Bidlîsê heta Hewlêrê, Beryanî bi hezkirin tê xwarin û mînakeka xweş e ku çand çawa di nav xwaringehê de têne ba hev.
Kutilk/Kifte: Kutilkên Mezopotamyayê
Kutilk di xwaringehên kurdan de yek ji formên herî kevn e û wekî Kutilk (bi kurdî) an Kifte (bi erebî) tê zanîn. Bingeha wê, tevlîhevkirina goştê qelandî bi pîvaz, biharat û bexdenozê ye û giloverkirina wê ye. Lê di xwaringeha kurdî de ev forma bingehîn di nav bi dehan cureyên cuda de pêş ketîye.
Ecîn: Ya herî naskirî û kevnar e. Di dîrokê de, goştê nûhatî yê ji nêçîrê, bi savar û biharatan tê tevlîhevkirin û xav tê xwarin. Îro, versîyonên bê goşt (nebatî) jî gelek belav in.
Kiftê Birincî: Bi hevîrê savarê ya hûr tê pêçanê, di hundirê wê de xerceka ji goştê qelandî, pîvaz û biharatan heye, di avê de tê kelandin an jî tê sorkirin. Xizmê “Kutilk”an û “Kibbeh” ya ereban e.
Kifteyên Potanê (Koftêya Tawê): Xerca goştê biharatkirî tê têne gulolkirin û di tavê de tê sorkirin.
Ev curbicurîya kifteyan, nîşana rêbazên kevnar ên amadekirin û parastina goştî ye.
Encam: Tehm û Çêj Bila Neyên Jibîrkirin
Ev xwarin ne bi tenê reçeteyên ji bo têrkirina zikî ne. Her yek ji wan, beşek ji bîra kolektîf a axên kevnar ên ji deşta Nînovayê heta çîyayên Zagrosê ne. Sohbetên li ber tanûrê, çîrokên dema amadekirina kutilkan, taştêyên bi bêhna kelaneyê… Ev hemû tevnên zindî yên çanda me ne.
Parastina van çêjan, veguhestina wan bo nifşên nû di destê me de ye. Fêrbûna reçeteyekê, sohbetkirin bi aşpêjekê herêmî re, an jî parvekirina van xwarinan bi hevalan re, awayê herî xweş e ji bo rêzgirtina vê mîrateya çandî ya bi hezarsalane. Ji ber ku ev parvekirina li ser sifrê dest pê dike, yek ji pirên herî germ e ku di navbera çandan de tê avakirin.
Em wekî nuhev.com armanc dikin ku vê mîrateya çandî ya kevnar û dewlemend bi agahîyên rast û bêalî tomar bikin û bi we re parve bikin. Heta nivîsek dî bimînin di nav xêr û xweşîyê de.
