Li Amedê avahîyeka komelayetî ya 9,500 salî hate dîtin. Li ser axa bi bereket a Mezopotamyayê, dîrok careka dî zindî dibe. Li navçeya Erxenîyê ya Amedê, li serê Girê Hîlarê ku 12,000 sal berê nîşana veguherîna jîyana niştecîhîyê bû, di xebatên kolandinê yên erdkolojîk de avahîyeka “komelayetî” ya nêzîkî 9,500 sal berê hate dîtin. Ev vedîtin, li ser avabûna civakî ya Serdema Neolîtîk agahîyên giring dide û dewlemendîya erdkolojîk a herêmê careka dî derdixe holê.
Xebatên kolandinê, di çarçoveya Bernameya Kolandinên Biryardar a Serokkomarîyê de, bi serokatîya Doç. Dr. Savaş Sarialtun, endamê Fakulteya Zanistên Sepandî ya Zanîngeha Çanakkale Onsekiz Martê, Beşa Muzexaneyê têne meşandin. Kolandinên îsal di 2yê Gulanê de dest pê kirin û di meha pêncemîn de gihiştin qonaxeka giring. Tîmê, li beşa rojhilatê ya Girê Hîlarê, li qadeka nêzî 900 metreyî, avahîyeka bi binê wê yê boyaxkirî yê sor derxistîye holê ku balê dikişîne. Tê texmînkirin ku ev avahî ji bo civînên civakê, rîtûel an jî çalakîyên civakî hatibe bikaranîn.
Doç. Dr. Sarialtun, der barê vedîtinê de weha got: “Ev avahî, yek ji vedîtinên herî giring e ku dewlemendîya dîrokî ya Girê Hîlarê derdixe holê. Nêzîkî 9,500 sal berê, yanî di serdema B.Z. 7,500ê de ye. Bi kêmanî çar caran boyaxa binê wê hatîye nûkirin û 150-200 sal hatîye bikaranîn. Li Girê Hîlarê heta niha mînaka binê boyaxkirî nehatibû dîtin; ev yek wê dike qadeka giştî ya bêhempa ku li rojhilatê Avahîya Terrazo ye.” Sarialtun dîyar kir ku boyaxa sor ji çavkanîyên siruştî yên ji herêmên çîyayî hatine wergirtin hatîye çêkirin û analîzên wê didomin. Ji ber ku avahî nîşanên mal an xanîyê kesane nagire, siruşta wê ya giştî bihêztir dibe.
Girê Hîlarê: Şahidê Destpêka Jîyana Niştecîh
Girê Hîlarê, li Deşta Erxenîyê ya Herêma Mezopotamyayê, 7 kîlometre başûrê rojavayê navçeyê ye. Ev qad, 12,000 sal berê di destpêka Serdema Neolîtîk de hatîye niştecîhkirin, cihê destpêka çandinî, ajaldarî û madenkarîyê ye. Vedîtina nû, bi ronîkirina organîzasyona civakî ya civakên destpêkê yên niştecîh, rûpelên nû yên dîroka mirovahîyê vedike. Tîma kolandinê pîlan dike ku di mehên pêş de lêkolînan kûrtir bike û daneyên Serdema Tuncê jî lêkolîn bike.
Hûrgilîyên Avahîyê: Qadeke Civakî ya Bêhempa
Avahîya nû hatîye dîtin, balê dikişîne bi binê xwe yê bi boyaxa sor hatîye xemilandin. Ev boyax, tê texmîn kirin ku ji hematîtê (oksîda hesin) hatîye çêkirin, nîşana keda estetîk û sembolîk a civaka Neolîtîk e. Doç. Dr. Sarialtun dîyar dike ku avahî ne wekî xanîyekê, lê wekî cihê civînên civakî, rîtûelên dînî an çalakîyên hevpar hatîye bikaranîn. Got, “Ev avahî, nîşana wê yekê ye ku civakên wê demê xwedî avabûneka civakî ya tevlihev bûn. Boyaxa sor, dibe ku ne bi tenê estetîk, belkî sembolîk jî be.”
Di nav vedîtinên dî yên li qadê de amûrên obsîdyenê, qapên kevirî û tiştên taybet ên civakên çandinîyê yên destpêkê hene. Ev tişt, têkilîyên aborî û çandî yên niştecihên Girê Hîlarê bi derdora wê re ronî dikin.
Pêvajoya Kolandinê û Pîlanên Pêşerojê
Xebatên kolandinê, bi hevkarîya Wezareta Çand û Turîzmê û Zanîngeha Çanakkale Onsekiz Martê têne meşandin. Doç. Dr. Sarialtun ragihand ku dê kolandinan li seranserê salê berdewam bikin û bi taybetî wê daneyên Serdema Tuncê jî bêne lêkolîn. Got, “Girê Hîlarê, ne tenê Serdema Neolîtîk, lê di serdemên paşerojê de jî niştecîhbûn dîtîye. Ev avahî derîyekî nû ji bo têgihiştina dîroka pir-çarçoveyî ya herêmê vedike.”
Tîmê, ji bo parastin û pêşandana avahîyê dest bi xebatan kirîye. Bi restorasyon û birêkûpêkkirina derdorê, tê pîlankirin ku Girê Hîlarê bibe muzeyeka vekirî ya erdkolojîk. Ev yek, hem ji bo lêkolînên zanistî hem jî ji bo turîzma herêmê dê bibe alîkar.
Bandora Gerdûnî û Herêmî
Ev vedîtina li Hîlarê, li gel sitên Neolîtîk ên wekî Girê Mirazan û Girê Keçel, rola krîtîk a Mezpotamyayê di dîroka mirovahîyê de careka dî nîşan dide. Avahîya 9,500 salî, nîşan dide ku civakên destpêkê dikarîn avabûnên civakî yên tevlihev ava bikin û xwedî fikarên estetîk bûn. Boyaxa sor, dibe ku xwedî wateyeka manewî be, ku ev yek nîqaşên nû li ser cîhana manewî ya civakên Neolîtîk vedike.
Rêveberîyên herêmî, ji bo ku ev vedîtin bibe alîkarê turîzma herêmê, xebatên danasînê bilez kirine. Namzetîya Girê Hîlarê ji bo Lîsteya Mîrata Cîhanî ya UNESCOyê jî di rojevê de ye. Pispor bawer dikin ku ev vedîtin dê mîrateya erdkolojîk a herêmê li qada cîhanî bêtir xuya bike.
Encam: Pirek ji Rabirdûyê bo Pêşerojê
Avahîya giştî ya 9,500 salî ya li Girê Hîlarê, pencereyekê vedike bo dîroka kûr a mirovahîyê. Ev vedîtin, ne bi tenê mîrateya Amedê, her weha ya tevahîya cîhanê dewlemend dike. Her ku kolandin didomin, razên Hilêrê dê bêtir ronî bibin û agahîyên me yên li ser gavên destpêkê yên mirovahîyê dê zêdetir bibin. Ji bo evîndarên dîrokê û meraqdarên erdkolojîyê, Hilêr wekî xezîneyekê ye ku li benda keşfkirinê ye û dibiriqe.
