Îro li seranserê cîhanê nêzîkî milyarek mirovan pirsgirêkeka wan a tenduristîya mental/derûnî heye. Li gorey daneyên Rêxistina Tenduristîyê ya Cîhanê (WHO) ya 2025ê, ev yek ji her heft kesan bandorê li yekê dike û pirsgirêkên tenduristîya derûnî, di nav sedemên astengîya demdirêj de di rêza duyemîn de cih digire. Depresyon, anksîyete û xwepûçkirin (burnout) ne bi tenê êşên takekesî ne; ew di heman demê de zirara aborî ya bi trîlyon dolaran li aborîya gerdûnî dikin. Gelo ev krîz tesadufî ye? An jî encama struktura kapîtalîzmê ye? Û şadbûn, çima ji mafekê destê her kesê bigihê derket û bû metayeka luks ku bi tenê kesên pereyê wan heyî dikarin bikirin? Ev nivîs, li ser bingeha lêkolînên heyî, van pirsan vedikole.
Kapîtalîzm û Krîza Tenduristîya Derûnî: Nexweşîyeka Sistemîk
Kapîtalîzm, bi taybetî versîyona neolîberal, mekanîzmayên ku rasterast bandorê li tenduristîya derûnî dikin çêdike: bîyanîbûn, îstîsmar, bêewlehî û reqabet. Gelek zanyarên civakî yên ku ji Marx îlhamê digirin, diparêzin ku kapîtalîzm hewcedarîyên bingehîn ên mirovan (ewlehî, aydîyet, wate) pêk nayîne. Kar, êdî ne amûreka jîyanê ye, lê veguherîye zexta hilberîna domdar û reqabetê. Aborîya gîg (platformên wekî Uber, radestkirina xwarinê) mînaka herî berbiçav e: Dahata nebirêkûpêk, seetên kar ên nedîyar û bêewlehîya civakî, di karkeran de distressa psîkolojîk heta %50yê zêde dike. Lêkolîn nîşan didin ku karkerên platformê li gorey karkerên bi mûçeya klasîk, anksîyete, depresyon û tenêtîyê zêdetir dijîn; bêewlehîya darayî nîvê vê ferqê nişan dide.
Polîtîkayên neolîberal (ji salên 1980yê û hir ve) newekhevîya dahatê kûr dike û “mirinên bêhêvî” (xwekujî, doza zêde, alkolîzm) çêdike. Li DYE’yê ji 1999ê hir ve zêdebûna van mirinan, bi bêkarîyê, karê bêewleh û birînên xizmetên civakî ve rasterast tê girêdan. Li welatên îngilîzîaxêv ên neolîberal, rêjeya distressa hestyarî du qat zêdetir e ji welatên Ewropayî yên wekhevîparêztir. Kapîtalîzm tenêtîyê jî sîstematîktir dike: Reqabet mirov dike dijminê hev; hesta aydîyetê tê hilweşandin. Encam: Li kar xwepûçkirin, li malê tenêtî û veziviroka domdar a “zêdetir hilberîne, zêdetir bixwe”.
Li Tirkîyeyê rewş wekî wê ye. Krîzên aborî, milyonên li bin sînorê xizanîyê û newekhevîya dahatê ya bilind (di nav OECD’yê de yek ji xerabtirinan), rasterast li tenduristîya derûnî dixe. Erdhej, enflasyon û karê bêewleh mîna faktoran, nexweşîyên psîkîyatrîk zêde dikin; “rêveberîya krîzê” ya kapîtalîzmê jî bi bangên “berxwedêrîya kesane” pergalê paqij dike.
Metakirina Şadbûnê: Pîşesazîya Wellness (Başbûn) û Çareserîyên Sexte
Kapîtalîzm krîzê çêdike û paşê çareserîyê jî difiroşe. Sektora wellness di 2019yê de bû bazareka 4,9 trîlyon dolarî û dihat payîn ku heta 2025ê nêzî 7 trîlyonan bibe. Sepanên mindfulness, parêzên detoksê, stûdyoyên yogayê yên luks, lêzêdekirîyên biha û berhemên “self-care”… Hemû, stresa ku pergal çêdike vediguherînin “bijartineka kesane” û difiroşin. Bextewarî êdî ne mafekê siruştî ye; metayek e ku divê were kirînê.
Ev pêvajo ji tevgerên “reformên jîyanê” yên sedsala 19ê derket, lê bi neolîberalîzmê teqîya. Şirketan, ew xwepûçkirina ku wan bi xwe çêkirîn veguherandin berhemên “pêşveçûna kesane”. Goop’a Gwyneth Paltrow an jî sepanên terapîyê yên wekî BetterHelp, bi sozên bingeha zanistî ya qels milyonan qezenc dikin. Markayên wekî Lululemon, xebatkarên xwe bi çanda kar a ditehibînin, bes ji derve jî “wellness”ê difiroşin. Rexnegir vê wekî “McMindfulness” bi nav dikin: Li şûna farkedarîya rastîn, versîyoneka bilez û tê mezaxtin.
Encam îronîk e: Kapîtalîzm we nexweş dike, paşê “rêya bextewarîyê” difiroşe we. Danişînên terapîyê, bernameyên koçkirinê, salonên sporê yên biha… Ev bi tenê ji bo çînên îmtîyazdar vekirî ne. Ji bo kesên dahata kêm, xizmeta tenduristîya derûnî luks dimîne; pîşesazîya dermanan jî ravekirinên bîyolojîkî pêş dixin û pirsgirêkên strukturî vedişêrin. Bi vî awayî bextewarî dibe “metayeka biha”: Ji bo dewlemendan xwegihandî, ji bo xizanên xewneka xwenegihîştî.
Çima Ew Qas Biha? Sêwiraneka Sistemîk
Li pişt metakirina bextewarîyê sê mekanîzmayên sereke hene:
1. Takekeskirin: Pirsgirêk ne di pergalê de ye, “di hişê te de ye”. Sedema stresê ne bêewlehîya kar e; “tu erênî nafikirî”.
2. Vezivirîna Mezaxtinê: Her berhema nû (sepan, lêzêdekirî, xwepûçkirina wellness) rihetîya kurtdem dide lê kokê çareser nake. Xwarin û xerckirin dîse dîse tê teşwîqkirin.
3. Pergala Tenduristîyê ya bi Armanca Qezencê: Mîna li DYE’yê, bîmeya tenduristîyê ya taybet û lobîya dermanan, xwegihandinê sînordar dike. Li Tirkîyê jî kêmasîya çavkanîyên giştî bandoreka wekî wê çêdike.
Ev vezivirîn bi mantîqa bingehîn a kapîtalîzmê re li hev dike: Hewcedarîyê biafirîne, paşê wê bi cih bîne.
Encam: Çareserîya Rastîn li ser Pergalê ye
Krîza tenduristîya derûnî, bi pênaseya “serkeftinê” ya kapîtalîzmê (mezinbûna domdar, reqabet, kesayetî) rasterast li hev nake. Lêkolîn nîşan didin ku civakên wekhevtir, ewletir û civak-oriented (mînak modelên dewleta civakî ya xurt) rêjeyên distressa derûnî ya kêmtir hene. Çareserî ne di têkildarîya “self-care” ya takekesî de ye; di çalakîya kolektîf de ye: Mûçeyên dadwertir, karê ewle, xizmetên tenduristîya derûnî yên xwegihandinê yên giştî, kurtkirina seetên kar û girêdanên civakî yên watedar.
Bextewarî dikare ji metayeka biha derkeve û bibe mafekê bingehîn. Ji bo vê jî divê pergalê bipirsîn. Kapîtalîzm me nexweş dike; pîşesazîya wellnessê jî semptomên vê nexweşîyê difiroşe. Saxbûna rastîn, bi rakirina sedemên kokê pêkan e: Aborî û civakeka mirovîtir. Hegerna, krîza milyarek mirovan dê mezintir bibe.
