Ma jîrîya çêkirî (AI) qonaxa dawî ya kapîtalîzmê vediguherîne û nehevsengîyê zêde dike? An jî em derbazî “tekno-feodalîzm”ê dibin ku guhertoya dîjîtal a feodalîzma kevn e? Ev pirs van salên dawîyê ji alîyê aborînasan, teknolojîst, sîyasetmedaran û fîlozofan ve tê nîqaşkirin. Bi taybetî bi pirtûka aborînasê Yewnanî û Wezîrê darayî yê berê Yanis Varoufakis “Technofeudalism: What Killed Capitalism” re ev nîqaş geş bûye. Bi pêşketina bilez a jîrîya çêkirîyê re, ev mijar bêhtir germ bûye. Li gorey daneyên 2025-2026ê, bandora jîrîya çêkirîyê li ser windabûna kar û komkirina dewlemendîyê eşkere ye. Lê gelo ev bi rastî “feodalîzma nû” ye, an jî tenê formeka sofîstîketir a kapîtalîzmê ye? Di vê nivîsê de, em ê mijarê bi awayekê dîrokî, aborî û bi daneyên rojane lêkolîn bikin.
Ji Feodalîzmê ber bi Kapîtalîzmê ve û ji wir ber bi Tekno-Feodalîzmê ve?
Di feodalîzma dîrokî de erd di destê axayan de bû; serf (gundî) li erdê axayî dixebitîn û piranîya berhemê wekî rant didan. Tevger sînordar bû, hêz hîyerarşîk bû. Bi Şoreşa Pîşesazîyê re kapîtalîzmê ev pergal hilweşand: Sermaye, reqabet, bazar û hilberîna li ser qezencê pêş ket. Karker bûn karkerên mûçedar, lê bi teorîkî derfeta pêşketinê hebû.
Li gorî Varoufakis, piştî krîza 2008ê û bi taybetî bi komputera ewran (cloud computing) re ev pergal guherî. Niha “sermayeya ewran” (cloud capital) serdest e: Google, Amazon, Meta, Microsoft û hwd înternet “xusûsî” kirine. Bikarhêner daneyan çêdikin, platform jî bi algorîtmayan vê datayê vediguherînin rantê. Li şûna reqabetê, girêdanî heye; karsazîyên piçûk û kes bi xwe di pozîsyona “serfên dîjîtal” de ne. Jîrîya çêkirî jî vê avahîyê xurt dike: Model bi daneyan tê xwarin, xwedîyên wan (çend dêwên tech ên mezin) kontrola mezin distînin. Bikarhêner mîna ku “xizmet”ê herwe/belaş distînin xuya dikin, lê bi rastî bala xwe, daneya xwe û keda xwe wekî “rant”ê didin.
Jîrîya Çêkirî Çawa Nehevsengîyê Zêde Dike
Bandora jîrîya çêkirîyê li ser bazara kar bi daneyên şênber tê pîvandin. Li gorey rapora World Economic Forum a 2025ê, heta 2030ê li cîhanê 92 milyon kar winda dibin lê 170 milyon karên nû çêdibin – mîna ku qezenc hebe, lê veguhestin nehevseng e. IMF texmîn dike ku li welatên pêşketî jîrîya çêkirî dikare bandorê li %60ê karan bike. Li DYE’yê di 2025ê de jîrîya çêkirî rasterast 55.000-76.000 karên tech winda kir; rolên îdarî, firotin û bernamekirina rûtîn herî xeternak in (di navbera 40.000-100.000 dolar mûçe de).
Rapora PwC ya AI Jobs Barometer paradoksekê nîşan dide: Li sektorên ku bi jîrîya çêkirîyê re rû bi rû ne, mûçe du qat zûtir zêde dibin û kesên bi jêhatîya jîrîya çêkirîyê %56 prîmê distînin. Lê ev “yê ku qezenc dike her tiştî distîne” dînamîkê xurt dike. Dewlemend (xwedîyên jîrîya çêkirîyê û kesên jêhatî yên bilind) dewlemendtir dibin, lê kesên di navîn û jêr de ku adaptasyon zehmet e (nêzî %3,9ê wan xetereka bilind heye) paş de dimînin. Di du salên dawîyê de 19 malbatên dewlemend bi xêra jîrîya çêkirîyê 1,8 trîlyon dolar dewlemendî zêde kirin – mezinahîya aborîya Awusturalyayê.
Argumanên Tekno-Feodalîzmê û Rexneyên Wan
Argumanên alîgir:
– Platform mîna “fiefdom” (malikên feodal) in: Li Amazonê firoşkar, li Googleê hilberînerên naverokê bi destûra axa ve girêdayî ne.
– Bi jîrîya çêkirîyê re “cloudalists” (axayên ewran) serdest in: Dane û algorîtma, mîna erdê tê kontrolkirin.
– Hêza sîyasî: Devên tech hilbijartin û raya giştî şekil didin; demokrasî ji “serfên ewran” re dimîne.
Argumanên dijber:
Hin aborînasên çep (mîna kovara Jacobin) dibêjin ev hîn jî kapîtalîzm e: Bazar, qezenc û reqabet didomin; “feodalîzm” metaforeka zêde ye. Jîrîya çêkirî dikare hilberînerîyê zêde bike û karên nû biafirîne. Bi feodalîzma dîrokî re tam li hev nake – serf azad nebûn, lê em dikarin platforman terk bikin (bi teorîkî).
Bi rastî dibe ku hîbrîdek be: Kapîtalîzm bi amûrên teknolojîk hêmanên feodal bi dest dixe.
Perspektîfa Tirkîyeyê (Amed)
Ji Amedê ve li vê nîqaşa cîhanî temaşe kirin, bandora herêmî jî heye. Li Tirkîyeyê binesazîya tech bi dêwên bîyanî ve girêdayî ye; veberhênanên jîrîya çêkirîyê zêde dibin (hewildanên modelên neteweyî), lê xetera serwerîya daneyê û windabûna karan zêde ye. Wezîr bang li “rêveberîya bi bandor a jîrîya çêkirîyê” dikin. Ger rêzikname neyê kirin, karsazîyên herêmî jî dikarin bikevin pozîsyona serfên dîjîtal.
Encam: Berxwedan Mumkin e?
Sêalîya jîrîya çêkirî + kapîtalîzm + nehevsengîyê mîna ku feodalîzmeka nû biafirîne xuya dike – herî kêm hêmanên “tekno-feodal” hildigire. Lê ev qeder nîne. Çareserî:
– Dane û modelên jîrîya çêkirîyê li ser milkê giştî an jî bi bacên giran (mînak fonê UBI ji qezencên jîrîya çêkirîyê).
– Bi yasayên antîtrost monopolên platformê bişkînin.
– Di perwerdeyê de xwendina jîrîya çêkirîyê belav bikin.
– Bi hevkarîya cîhanî “jîrîya çêkirî ya demokratîk” hedef bigirin.
Wekî ku Varoufakis dibêje, bêyî ku “sermayeya ewran” were milkkirina giştî, demokrasî nikare li ser lingan bimîne. Jîrîya çêkirî soza pirbûnê dide; lê ger ev pirbûn di destê çend axayan de bimîne, serfên nû çêdibin. Pirs hêsan e: Axayên siberojê kî ne û emê destûrê bidin vê?
Ev nîqaş hêj temam nebûye; pêşketina jîrîya çêkirîyê di navbera 2026-2030ê de her tiştî dikare biguherîne. Ramanên we çi ne? Li gorey we feodalîzma nû ye an derfet e?
