Çanda kurdî ya devkî, yek ji nimûneyên herî zindî yên mîrasa kevnar a Mezopotamyayê ye. Demên berê, dema edebîyata nivîskî sînordar bû, dîwanxane (odeyên mezin ên civatê) û şevbuhêrk (meclîsên şevê), mekanên dînamîk bûn ku bîr û bawerîya civakî, nirxên exlaqî, zanîna dîrokî û nasnameya çandî tê de dihatin parastin û veguhestin. Di veguhestina vê kevneşopîyê de ku ber bi serdema dîjîtal, pirtûk û sehneyê ve diçe, Ayhan Erkmen wek pireka giring rolê dilîze di vî warî de. Ew, di zaroktîya xwe de di odeyên gundan de ketîye nav civatên çîrokbêjîyê û bi vê paşxaneya xwe, çîrokbêjî bi teknîkên nûjen re kevneşopîya kurdî ya devkî ya vejandîye.
Avahîya Kevneşopî: Dîwanxane, Şevbuhêrk û Mekanîzmaya Edebîyata Devkî
Li gundên kurdan “dîwan” an “dîwanxane”, bi gelemperî odeyên fireh ên li malên gundan an jî bajaran pêşeng têne avakirin. Bi taybetî şevên zivistanê yên dirêj, şevbuhêrk (bi wateya “şeva bi hev re derbaskirinê”) civînên kolektîv bûn ku dengbêj û çîrokbêj tê de dicivîyan û guhdar jî beşdar dibûn. Ev meclîs li herêmên wekî Hakkarîyê bi navê “şevreşk” jî tên naskirin.
Dengbêj (“deng” + “bêj”: bi dengê xwe dibêje), vegotinên dirêj ên bi awaz (stran, kilam) pêşkêş dikirin; çîrokbêj jî bi awayê rastî çîrok, meselok, destanên evînê (mînak Mem û Zîn, Sîyabend û Xecê), çîrokên qehremanîyê û bûyerên civakî vedigotin. Vegotinan, dikarîn hêmanên fantazîk bigirin, bes piranî di heman demê de li ser bûyerên dîrokî yên rast, şerên eşîran, qehremanîyan û dersên exlaqî jî radiwestîyan. Guhdar ne pasîv bûn; bi şirove, pirs û dubarekirinê beşdarî vegotinê dibûn. Bi vî awayî çîrok di bîra kolektîv de dihatin şekilkirin û ji nifşekî derbasî nifşê dî dibûn.
Kevneşopî bi avahîya civakî-aborî re têkildar bû: Dengbêj carinan di bin himayeta began de gund bi gund digerîyan, di dawetan, şîn û civînên giring de cih digirtin. Ev yek edebîyata devkî hem wekî şahî û hem jî wekî amûra nivîsandina dîrokê vediguherandin. Lê di sedsala 20ê de modernîzekirin, koçberîya mecbûrî, qedexekirina ziman û bajarvanîyê ev meclîs bi giranî lawaz kirin. Dûrbûna nifşên ciwan xetera qutbûna kevneşopîyê zêde kir.
Bîyografî û Veguhestina Çandî ya Ayhan Erkmen
Ayhan Erkmen, sala 1973’yê li bajarokê Bazarcixê yê girêdayî Dîgora Qersê hatîye dinê. Di cîhaneka bê ceyran û bê medyaya nûjen de, di “cîhana efsûnî” ya çanda odeya gundan de mezin bû; ji çîrokbêjan çîrok, ji dengbêjan awaz guhdarî kirin. Mezûnê Fakulteya Hiqûqê ya Zanîngeha Dîcleyê ye, parêzerî kirîye û di navbera 2004-2009ê de Serokê bûye Şaredarîya Bazarcixê. Pêvajoya girtîgehê ya 2011-2018an ew ber bi xebatên çandî yên kûrtir ve bir. Di girtîgehê de çîrokên kurdî nivîsîn.
Ji sala 2019an û pê ve bi kanala xwe ya YouTubeê dest bi çîrokbêjîya birêkûpêk kir. Bi vîdeoyên heftane re nêzî 140 çîrok vegotine. Pirtûkên wî:
– Abdurrahman Alaca / Edo Dêran (2006, bîyografî),
– Şev û Deng (2009, helbest),
– Çîrokên Qersê (2020),
– Çîrokên Serhedê (2021),
– Çîrokên Dengbêjan (2022).
Her weha rêzefîlmên belgefîlm ên li ser Êzidîtîyê, dîroka Kurdî û portreyên ronakbîran (Ax! Welato, Leheng, Navdarên Me) amade kirine. Hêj jî gund bi gund digere û berhevkirinê dike; bi dengbêjan re performansên hevpar çêdike. Bi lîstikên yekkesî yên wekî “Şevbuhêrk Çîrokêm Dengbêjan”, “Hawar” û “Sirgûn / Rîşa Pûç” çanda devkî ya çîrokbêjîya kurdî bi awayekî modern derbasî ser sehnê dike.
Çîrokbêjîya Modern: Parastin, Nûjenkirin û Veguhestin
Rêbaza Erkmen bi piranî forma kevneşopîyê diparêze: Rîtma siruştî, jest, xîtabeta rasterast bo guhdaran û avahîya çîrokê ya klasîk. Lêbelê ew, vê yekê bi platformên dîjîtal, pirtûk û tîyatroyê re tekel dike. “Ez hewil didim ku ji forma klasîk venegerim ji ber ku ez li zaroktîya xwe digerim” gotîye û otantîkbûnê li pêş digire.
Çîrokên ku kom dike ne bi tenê şahî ne, amûra tomarkirina bîra civakî ne. Çîrokên Serhed û Qersê yên ku dihatin jibîrkirin, jîyana rast, kesayetên dîrokî derdixe holê. Balkêşîya ciwanan a mezin, girêdana nifşên nû bi vê mîrasê re peyda dike. Erkmen dibêje “Çîrok gîyanê civakê ne” û balê dikişîne ser fonksîyona vegotinê ya wekî bîr û berxwedanê.
Ev veguhestin, ji kevneşopîyê ber bi nûjenîyê guherînek e: Bistehbûna dîwanxaneyê bi gihandina YouTubeê, jibera devkî bi domdarîya pirtûkan re dicive. Erkmen cudahîya dengbêjî û çîrokbêjîyê bi hişmendî bi kar tîne: Her dengbêj çîrokê dibêje lê çîrokbêjî hunerek e ku ji çîrokê bêhtir karîgerîyê dike.
Bandora Çandî û Civakî
Xebatên Erkmen alîkarîyê dikin ku edebîyata devkî ya kurdî di nîqaşên mîrasa navneteweyî ya wekî UNESCOyê de cih bigire. Bi çalakîyên Roja Zimanê Kurdî, performansên sehneyê û hevpeyivînên medyayê re digihîje komên berfireh. Ev, li hember globalkirinê mekanîzmaya parastina çanda herêmî ye: Bi çîrokan re hestên nasname, berxwedan û aydîyetê xurt dike.
Zehmetîyên wê jî hene: Her wekî em dizanin di serdema dîjîtal de bala mirovan kurt bûye û reqabet zêde bûye, Erkmen bi vîdeoyên kurt û pirtûkan vê hevsengîyê çêdike. Pêşerojê, gehiştina zêdetir çîrokbêjên ciwan, bêguman mifteya zindîbûna kevneşopîyê ye.
Encam
Ayhan Erkmen wekî yek ji temsîlvanê zindî yên kevneşopîya dîwanxane û şevbuhêrk a kurdan, mîrasa devkî hem diparêze û hem jî vediguherîne. Rêwîtîya ji odeyên gundan ber bi ekranên dîjîtal, ji sehneyê ber bi rûpelên pirtûkan, nimûneya berdewamîya çandî ye. Bi gotina wî “Çîrok bîra civakê ne”, helwesta wî manîfestoya berxwedana li hember jibîrkirinê ye. Alîkarîyên Erkmenî, ji bo lêkolînên edebîyat û folklorê ya kurdî malzemeyên dewlemend peyda dikin û îlhamê didin nifşên nû.
