Muzîka gelêrî ya Kurdî, bi taybetî stran û kilamên herêmî, ji hêla herî dewlemend û herî berxwedêr a çanda kurdî ye. Bi kevneşopîya dengbêjan ve tê hilgirtin, ev mîrasa devkî bûyerên dîrokî, evîn, êş, siruşt, serhildan û jîyana rojane ji nifşekî bo nifşekî dîtir vediguhêze. Li herêmeka ku edebîyata nivîskî sînordar bû, ev stran bûne bingeha hafizeya kolektîv. Lêbelê, polîtîkayên sîyasî yên sedsala 20an, polîtîkayên asîmîlasyonê, bajarvanîyê û gerdûnîbûnê ev mîras xistîye bin metirsîyeka cidî. Îro, bi hewildanên berhevkar, lêkolîner û nifşên ciwan xebatên parastinê leztir bûne, lê derbarê pêşerojê de hem hêvî û hem jî erkên lezgîn hene.
Çarçoveya Dîrokî û Çandî
Stranên Kurdî, li gorî zaravayên wekî kurmancî, soranî, zazakî û yên dî formên cuda digirin. Kilamên ku ji alîyê dengbêjan ve tên gotin, vegotinên epîk ên dirêj, stranên evînê (heyranok, lawik), lorîk û stranên şer digirin nav xwe. Ev kevneşopî, ji demên berê heta derbasbûna dewletên neteweyî yên nûjen, hem berdewamîya çandî dabîn kirîye û hem jî bûye amûra berxwedanê. Li Tirkîyeyê, piştî derbeya 1980’yî qedexekirina axaftina kurdî ya giştî, girtina muzîkvanan û qedexeya amûran hema bêje dengbêj bêdeng kiribûn. Metirsîyên wekhev li Îran, Sûrîye û deverên dî jî hatin dîtin.
Ev stran ne bi tenê şahî ne, ew hilgirên dîrok, ekolojî û bîranîna civakî ne. Mînak, stranên anonîm ên ku jin distirên, dîroka malbatê, koç û serpêhatîyên şeran nîşan didin. Berhevkarên wekî Berîvan Matyar, li Pasûr, Batman û Farqînê ji jinên gelekî re stranên nêzî 150’î û gelek gotinên pêşîyan berhev kirine û di pirtûka “Stranên Dawetan” de belge kirine.
Metirsî û Xetera Windabûnê
Stranên herêmî yên kurdî bi van metirsîyên sereke re rû bi rû ne:
– Asîmîlasyona ziman û qutbûna nifşan: Bi bajarvanîyê re ciwan zimanê dayikê têr fêr nabin û icrayên kevneşopî kêm dibin. Bandora radyoyê, televizyonê û çanda populer windabûnê lez dike.
– Astengîyên sîyasî û hiqûqî: Qedexeyên salên dirêj, îro jî carinan stranên hinan wekî “propagandaya terorê” tên sûcdarkirin. Berhevkar bi metirsîya tacîz û girtinê re rû bi rû dimînin.
– Guherînên teknolojik û civakî: Koç, şer û afatên siruştî kevneşopîyên gundan dihelin; di serdema dîjîtal de hînbûn formên kurt vegotinên epîk ên dirêj dijwar dike.
– Paşguhkirina arşîva jinan: Piranîya xebatên parastinê li ser dengbêjên mêr disekinin, lê kevneşopîyên wekî lorîk û heyranên jinan naziktir in.
Lêkolîner didin zanîn ku di nav 20 salan de gelek varyantên herêmî dikarin bi temamî winda bibin. Pisporên wekî Zeynep Yaş hişyar dikin ku “ger bigihin icrakarên siruştê, xezîneya çandî dê winda bibe”.
Hewildanên Parastinê û Mînakên Serkeftinê
Di salên dawîyê de gavên giring hatine avêtin:
– Malên Dengbêjan: Mala Dengbêjan a li Amedê ya ku di salên 2000’î de hat vekirin, dengbêjên pîr li hev kom dike û derfeta tomarkirin û performansê dide. Bûye navendeka zindî ya mîrasê ji bo tûrîstan û gelê kurdan.
– Berhevkirin û Arşîvkirin: Xebatên Berîvan Matyar, berhevkirina stranên Botan ên Seyda Goyan û koleksîyonerên folklorê yên ciwan, stranên bi nota, tomarkirina deng û pirtûkan belge dikin. Li Îran û Tirkîyeyê aktîvîstên ciwan bi berhevkirina çîrok û stranan di zaravayên kurmancî, soranî û zazakî de beşdarîyê li vejandina ziman dikin.
– Înîsîyatîvên Dîjîtal û Sazûmanî: Arşîvên wekî Stran Müzîk milyonan tomarkirin dîjîtal dikin; komên dîyaspora û Rojava bi şiroveyên nûjen kevneşopîyê digihînin ciwanan. Xebatên wekî xebata mafên telîf (MESAM) armanc dikin ku berhem bi hiqûqî bên parastin.
– Dimensîyona Navneteweyî: UNESCO’yê hin hêmanên muzîka kurdî ya Îranê (Bakhshis) di lîsteya mîrasa çandî ya ne şênber de tomar kirîye. Koleksîyoner daxwaz dikin ku folkora kurdî wekî mîrasa cîhanê were naskirin.
Ev hewildan ne bi tenê parastinê, di heman demê de vejandina ziman û hilberîna zanîna xwecihî jî piştgirî dikin.
Perspektîva Pêşerojê
Pêşeroja stranên herêmî yên kurdî di hevsengîya parastin û nûjenîyê de ye:
1. Perwerde û Veguhastina Nifşan: Dersên folklorê di dibistan û navendên çandî de, bernameyên perwerdekirina dengbêjên ciwan pêwîst in. Pergalên mentorîyê yên di navbera icrakarên kal û ciwanan de bên damezrandin.
2. Teknolojî û Nûjenî: Transkrîpsîyona bi AI’yê, arşîvên dîjîtal û fuzyonên nûjen (gîtar, santûr bi ritmên kevneşopî) dikarin ciwanan bikişînin. Lêbelê, tomarkirina varyantên orîjînal bêyî guhertin pêşînek e.
3. Piştgirîya Sazûmanî û Hevkarî: Avakirina piran di navbera hemî herêmên kurdan de, arşîvên hevbeş û namzetîyên UNESCO’yê giring in. Amûrên hiqûqî yên wekî mafên telîf û nîşanên erdnîgarî dikarin domdarîya aborî peyda bikin.
4. Balkişandina Jinan û Herêmî: Projeyên taybet ji bo arşîvên jinan û berhevkirinên ku taybetmendîya her herêmê (Botan, Serhed û hwd.) diparêzin bên zêdekirin.
Komên nûjen û xebatên dîyaspora hêvîyê didin ku kevneşopî zindî bimîne. Lêbelê, ev bêyî gihiştina çavkanîyên esasî yên gundan têra nakin.
Encam
Stranên herêmî yên kurdî, nasname, berxwedan û hafizeya poetîk a gelekî ne. Parastina wan ne bi tenê erkeka çandî ye, di heman demê de ewlehîya pêşeroja ziman, dîrok û zanîna ekolojîk e. Wekî ku Berîvan Matyar gotîye, ev xebat “berxwedana li hember asîmîlasyonê” û “parastina hafizeya gel” e.
Bi berpirsîyarîya hevbeş a dewletan, rêxistinên navneteweyî, akademî, hunermend û civakê, ev mîras dikare were jîyandin. Ger nifşên ciwan beşdarî berhevkaran bibin, teknolojî bi aqilane were bikaranîn û astengîyên sîyasî bên derbaskirin, stran hem dê bibin dengê rabirdûyê û hem jî îlhama pêşerojê. Ev ne bi tenê ji bo gelê kurd, her weha ji bo cihêrengîya çandî ya mirovahîyê jî mîraseka bêhempa ye.a
