Çîyayê Cîloyê, di nav tixûbên navçeya Gewerê ya parêzgeha Colemêrgê de, li bakurê Kurdistanê cih digire. Ev çîya ne bi tenê lûtkeyek e; ew dirêjahîya herî rojhilatî ya Torosan pêk tine û berdewama rêzeçîyayên Zagrosê ya bakurrojava ye. Ev çîya, ji serê xwe ve tûj, ji pêş ve kendal û hemî teht û lat in. Ev çîya, piştî Çîyayê Agirîyê, xwedîyê duyemîn lûtkeya herî bilind a Bakur e. Lûtkeya wê ya herî bilind Reşko 4.135 metre ye. Ev masîfa bi qasî 30 kîlometreyan dirêj, di sala 2020an de wek “Parka Neteweyî ya Çîyayên Cîlo û Satê yên Colemêrgê” hate îlan kirin û 27.500 hektar cihî digire nav xwe.
Ev nivîs armanc dike ku çarçoveyeka berfireh çêbike li ser avahîya erdnîgarî, qeşagirtin, avahîya civakî, çalakîyên aborî, dîroka sîyasî û nirxê ekolojîk.
Cihê Erdnîgarî, Avahî û Beşên Wê
Çîyayê Cîloyê li goşeya herî başûr-rojhilat a Herêma Anatolya Rojhilat, li başûrê Gelîyê Zapê, li rojavayê Gewerê ye. Koordînatên wê bi qasî 37°29′–37°30′ Bakur, 43°58′–44°00′ Rojhilat in. Ji alîyê jeolojîk ve beşek ji pergala qatbûna Alp-Hîmalaya ye; ew masîfeka tektonîk e ku ji kevirên kîrek û metamorfîk pêk tê. Bi kendalên gelek tûj, lûtkeyên tîj, gelîyên kûr, gelîyên qeşagirtî û gerên avê tê naskirin. Topografîyeka şibî “Çîyayên Alpê” pêşkêş dike: zinarên tûj, dîwarên kevirî yên tûj û gelîyên qeşagirtî yên bi şiklê U’yê.
Masîfa çîyayî dikare li du rêzên sereke were dabeşkirin: Rêza Bakur û Rêza Başûr. Rêza Başûr lûtkeyên bilindtir digire nav xwe. Lûtkeyên giring û navên wan ev in:
– Cîloyê Çîyayê Reşko (4.135 m)
– Spîxane (4.060 m)
– Çîyayê Qîsara (3.500 m)
– Kevîya Pîr (3.700 m)
– Çîyayê Maunselê (3.850 m)
– Girê Gelya Şîn (3.650 m) ye û hwd.
Di navên kurdî yên herêmî de geli û cemed jî navên taybet hene. Bo nimûne, cihê ku wek “Gelîyê Cinnet û Cehnimê” tê naskirin, di rastîyê de Gelîyê Dêz e. Di nav zozanan de navên wek Avaspî, Mêrgan, Spîxane têne bikaranîn. Ji bo qeşayê jî navên herêmî yên wek Kevya Şîn (Cemeda Şîn) û Kevya Pîr (Cemeda Pîr) berbelav in. Çîyayên Satê (İkîyaka / İkikaya) jî bi Avarobaşin ji Cilo vediqetin û bi golên qeşagirtî zêdetir derdikevin pêş.
Sînorê befrê yê mayînde bi qasî 3.500–3.600 metreyî ye. Çîya di piranîya salê de bi befr û qeşayê ve hatîye nixumandin; avhewaya wê hişk, berayî û baranî ye.
Qeşa û Bandora Guherîna Avhewayê
Cilo yek ji herêmên qeşagirtî yên herî giring ên Bakur e (piştî Agirî duyemîn). Ev qeşa ji serdema Pleistosenê ve hatine avakirin û bi deh hezaran salî ne (hin çavkanî dibêjin 20 hezar sal, lê xebatên zanistî pêvajoyên kevintir nîşan didin). Di salên 1930î de sînorê jêrîn ê hin qeşayan digihîşt 2.500–2.600 metreyî, lê îro heta 3.400 metre û jortir hilkişîyaye. Di 50–80 salên dawîn de windakirina qadê gihîştîye sedî 50–75; lê dirêjahîya hin qeşayan ji 4 kîlometreyan daketîye jêrî 1 kîlometre. Ji ber germahîya gerdûnî li ser qeşayan golên nû çêdibin û stûrbûn kêm dibe. Ev rewş hem çavkanîyên avê hem jî ekosîstemê tehdît dike.
Golên qeşagirtî û sirk, dewlemendîya jeomorfolojîk a çîyayî pêk tînin. Îlana parka neteweyî di 2020an de ji bo parastina van herêman gaveka giring e; lê belê zexta çalakîyên mirovan (hilkişîn, ger) li ser qeşayan hêj jî mijara nîqaşê ye.
Alîyê Civakî û Çandî
Niştecîhên herêmê hemî kurd in. Jîyana berê bi zozanvanî, xwedankirina heywanan û avahîya eşîrî ve hatîye teşegirtin. Zozanên bilind havînan wekî mêrg têne bikaranîn, zivistanan jî gund û gelî têne tercîhkirin. Cihên niştecîhbûnê bi gelemperî jêrî 1.800 metre bilindahîyê ne.
Ji alîyê dîrokî ve herêm şopên serdemên Urartu, civakên Xiristîyan ên Asûrî/Nastûrî û mîrektîyên kurd (Mîrektîya Hakkarîyê) digire. Li bilindahîyên zêde wêne-kevirên serdema Neolîtîk (petroglîf) hene. Gundên Nastûrî û dêr, ji ber bûyerên sedsala 19.–20. û şerên salên 1990î bi piranî vala bûne. Di salên 1990î de ji ber sedemên ewlehîyê gelek gund hatin valakirin û gel koçber bû. Ev pêvajo girêdana hezar salî ya di navbera çîya û gel de qels kirîye.
Di bîra çandî de Cilo wek “penageh”, “keleh” û “cihê berxwedanê” cih digire. Navên herêmî (Reşko, Gelyê Şîn, Dêz hwd.) mafê gel ê navkirina erdnîgarîyê nîşan didin; têgihîştina “navê erdnîgarîyan ne walî, lê gel didin” hêj jî zindî ye.
Alîyê Aborî
Aborî ji ber erdnîgarîya dijwar sînorkirî ye. Çalakîyên bingehîn:
– Xwedîkirina heywanan û zozanvanî (koçerî): Xwedankirina pezî.
– Hingivîn: “Hingivînê Colemêrgê” yê ku li binê Cilo tê hilberandin (xwezayî, bilindahî) li navxwe û derveyî welêt (Norwêc, Swîsre, Êran, Êraq) tê xwestin. KÎloya wê bi bihayên giran tê firotin û ji bo malbatan çavkanîya dahatê ye.
– Çandinî: Li gelîyan gwîz, fêkî û sebze yên sînorkirî.
– Turîzm û çîyagerî: Bi îlana parka neteweyî re eleqedarî zêde bûye. Çîyagerî, ger, wênegirî û gerên siruştî potansîyel heye. Lê destûrên ewlehîyê, zehmetîyên veguhastinê û kêmasîya binesazîyê pêşveçûnê sînordar dikin. Rêberên herêmî, veguhestina bi hêstir û xizmetên lojîstîk beşdarîya aborî pêşkêş dikin. Potansîyela turîzma zivistanê tê nîqaşkirin lê hêj pêş neketîye.
Aborîya herêmê bi gelemperî di binî ya navînîya Tirkîyeyê de ye; turîzm û berhemên siruştî (hingiv, riwekên endemîk) derfetên cihêrengkirinê pêşkêş dikin.
Alîyê Sîyasî û Ewlehîyê
Çîyayê Cîloyê û derdora wê, ji salên 1980î ve yek ji herêmên e şer lê diqewime. Ji ber erdnîgarîya sext, nêzîkbûna sînor û îmkanên bi cihbûnê, wek “herêma ewlehîyê ya taybet” an qada qedexekirî dihat îlan kirin û gihîştina sivîlan bi salan sînorkirî ma. Ji 1984an ve hilkişîn bi piranî hatin astengkirin, di 2002an de bi destûrên sînorkirî ji nû ve dest pê kir. Operasyon, valakirina gundan û çalakîyên leşkerî hem gelê herêmê hem jî qadên siruştî bandor kirine.
Îlana parka neteweyî ya 2020an li gel gotinên turîzm û parastinê hat. Lê hin nêrînên herêmî dibêjin ku gihîştin hîn jî sînorkirî ye û festîval (wek Festîvala Ciloyê) rastîyên ekolojîk û civakî veşartine. Prosedûrên destûrê, bi taybetî ji bo bîyanîyan û gelê herêmê, berdewam in. Herêm hêj jî kembera sînor e ku hestîyarîya ewlehîyê digire.
Ekolojî, Flora û Fauna
Cilo-Sat herêmeka giring a cihêrengîya bîyolojîk e (Key Biodiversity Area). Çîmenên alpî yên bilind riwekên endemîk digirin: Cephalaria hakkiarica, Cirsium hakkaricum û cureyên din ên belavbûna teng. Li beşên jêrîn daristanên mayînde yên berî û gwîzan hene.
Fauna: Pezkîvî (Capra aegagrus), hirçê qehweyî, gurg, pisinga çîya, rovî; ji balindeyan qertala zêrîn, qertala sor, tavûka berfê ya Hazar. Di nav cureyên kêm de semendera Urmîyeyê (Neurergus crocatus) û kepirokên endemîk hene. Helîna qeşayan û zexta mirovan vê hevsengîya hestîyar tehdît dike.
Dîroka Çîyagerîyê û Roja Me
Hilkişîna yekem a belgekirî di 1931ê de ji alîyê Ludwig Sperlich û Ludwig Krenek ve hate kirin. Di 1937an de tîma Hans Bobek, di salên 1940î de tîmên herêmê (Reşat İzbırak, Sırrı Erinç hwd.) gihîştin lûtkeyê. Di salên 1960î de hilkişînên teknîk hatin kirin. Piştî dema qedexeyê ya dirêj, di salên 2000î de ji nû ve hat vekirin û di salên dawîn de rêyên nû hatine vekirin. Nêzîktirkirina herî hêsan ji Gundê Zozana Mergan an jî Serpel–Horgedim ve tê kirin. Tîrmeh–Îlon dema îdeal e; derbasbûna qeşayan jêhatîbûna teknîkî hewce dike.
Encam: Parastin, Gehiştin û Pêşeroj
Çîyayê Cîloyê yek ji herêmên çîyayî yên herî hov û herî kêm xerabûyî yên Bakur in. Bi mezinahîya erdnîgarî, qeşaya xwe, zindîyên endemîk û bîra çandî ya kurdî ve bêhempa ye. Lê guherîna avhewayê, polîtîkayên ewlehîyê, sînorkirinên destgehiştinê û zexta turîzma zêde xeterên cidî çêdikin. Statuya parka neteweyî gaveka giring e, lê pîlanên parastinê yên bandorker, beşdarîya gelê herêmê, şopandina zanistî û modelên turîzma domdar pêwîst in.
Çîyayê Cîloyê ne bi tenê çîyayek e; mînaka zindî ya têkilîyên tevlihev ên di navbera siruşt û mirov, paşeroj û pêşeroj, herêm û neteweyî de ye. Fêmkirin, parastin û bi navên rast navkirina wê, hem berpirsîyarîyeke zanistî hem jî civakî ye.
