Enstitûya Çandî ya Kurd-Alman, her deh dîwanên helbestvanê kurd ê mezin Cegerxwîn dîjîtalîze kirin: 900 Helbest, 10 Dîwan bi deng û wêneyên 81 rewşenbîran bo arşîvê hatine berhevkirin.
Yek ji şexsîyetên giring ên Edebîyata Kurdî, helbestvan Cegerxwîn (Şêxmûs Hesen) hemû dîwanên wî, di dîrokê de yekem car bi awayekê berfireh hatine veguhestin bo jîngeha dîjîtal. Ev projeya berfireh ku ji alîyê Enstîtuya Çandî ya Kurd-Alman ve hatî birêvebirin, nêzîkî 900 helbestan digire nav xwe û helbestên Cegerxwînî bi deng, muzîk û hêmanên dîmenî dewlemend dike da ku bigihîje nifşên nû. Rêveberê projeyê Hakan Akay got: “Karê veguhestina helbestên wî bo dîjîtalê gaveka mezin e ji bo parastina mîrata çanda Kurdî ku Cegerxwîn ruhê yekîtîya neteweyî nîşan dide”
Projeya Xebatê Çawa Meşîya
Bingehên projeyê li navenda Enstîtuya Çanda Kurd-Alman a li Berlînê hatine danîn. Di bin rêveberîya rêveberê enstîtuyê û hilberînerê muzîkê Hakan Akay de, kar di serdema piştî pandemîyê de lez girtîye. Akay, hûrgilîyên projeyê weha anî ziman: “Nêzîkî 900 helbestên Cegerxwînî yên qeydkirî hene. Hemû helbestên van 10 dîwanan me bi deng kirin. Bi tevlêbûna nêzîkî 81 muzîsyen, helbestvan û hunermend û şanogeran, me arşîveka vîdyoyê ava kir. Ev arşîv ne bi tenê ji metnan pêk tê; helbest bi muzîk, wêneyan û hêmanên folklorê kurdî re hatine yekkirin. Armanca me ew e ku ev berhevok bigihîje platformên dîjîtal û li seranserê cîhanê bigehe xelkê.” Ev proje, ji bo parastina bîra çandî ya dîyasporaya kurdî gelek giring e. Bi taybetî di vê serdemekê de nifşên ciwan ên kurd ên li Ewropayê dijîn ji zimanê dayikê û edebîyata xwe dûr dikevin, ev arşîva dîjîtal wekî pirekê kar dike.
Pêvajoya dîjîtalkirinê bi zehmetîyên teknîkî tijî ye. Xwendina destnivîsên orîjînal, bilindkirina kalîteya qeydên dengî û lihevkirina bi platformên onlayn mehên dirêj girtine. Enstîtûyê di vê pêvajoyê de ji fonên navneteweyî û piştevanîya dilxwaz a hunermendên kurd sûd wergirtîye. Di çarçoveya projeyê de, dîwanên Cegerxwînî bi lehçeya kurmancî ya kurdî têne parastin, hin helbest jî bo tirkî, almanî û îngîlîzî hatine wergerandin. Bi vî awayî, kar ne bi tenê bi civaka kurdî re sînordar dimîne, digihîje temaşevanên gerdûnî.
(Îhsan Colemêrg / Nivîskar)
Bandora Vî Karî li Ziman û Çanda Kurdî
Bandora projeyê fireh e. Pisporên Edebîyata Kurdî dibêjin ev arşîva dîjîtal dikare di sazîyên perwerdeyê de were bikaranîn. Mînak, di dersên Edebîyata Kurdî ya li zanîngehan de wekî çavkanîyê xizmetê bike. Her weha, pîlansazî tê kirin ku di festîvalên muzîk û hunerê de pêşangehên înteraktîf werin sazkirin. Nêzîkî 900 helbest dîjîtal têne weşandin – bi deng, bi muzîk, li seranserê cîhanê bigihîjin. Proje li dijî jibîrkirinê ye. Ev îfade, mîsyona parastina bîra çandî ya projeyê kurt dike.
Helbestên Cegerxwînî di dîrokê de her tim di bin zextê de mane. Di serdema Osmanî û Komarê de helbestên wî qedexe kirine, di salên sirgûnê de dest bi dest gerîyane. Dijîtalkirin, dikare wekî awayekî berxwedanê li dijî van zextan were dîtin. Proje, di heman demê de veguhertina weşangerîya kurdî nîşan dide. Helbestên ku berê bi pirtûkên çapkirî sînordar bûn, niha bi sepanên mobîl û malperan dê bigihîjin xelkê.
(Malmisanij / Lêkoler-Nivîskar)
Pispor dibêjin, proje wê îlhama karên mîna xwe bide. Mînak, belkî helbestên helbestvanên kurd ên din mîna Ehmedê Xanî an Feqîyê Teyran jî dîjîtal bibin. Hakan Akay, pîlansazîyên pêşerojê weha vegot: “Ev bi tenê destpêk e. Em dixwazin arşîva Cegerxwînî fireh bikin û hemû Edebîyata Kurdî veguherînin pirtûkxaneyeka dîjîtal. Ciwan dikarin ji telefonên xwe helbestan guhdarî bikin, şirove bikin.”
Proje, li ser asta navneteweyî deng veda. Hin xwendinên ku li YouTube’ê hatine weşandin, bi hezaran temaşe girtine. Mînak, helbestên mîna “Nêçîrvanî” an “Birhên Xwe Meşkîne” yên bi muzîk, di nav ciwanan de populer bûne. Dîyasporaya kurdî li medyaya civakî projeyê pîroz dike. Di şiroveyên de, îfadeyên mîna “Mîrata çandî ya me rizgar bû” balê dikişînin.
(Mirad Demir / Stranbêj)
Di encamê de, dîjîtalîzekirina dîwanên Cegerxwînî gavek e ku pêşerojeya çanda kurdî ewle dike. Ev proje, sînorên helbestê derbas dike û dibe amûreka xurtkirina nasnameya neteweyî. Bi gotinên Hakan Akay em biqedînin: “Niha dema CegerxwînÎ ye. Dengê wî di cîhana dîjîtal de heta abadê wê deng bide.” Lansmana fermî ya projeyê wê di mehên pêş de li Berlînê bê kirin û arşîv wê belaş bigihîje kesê.
Cegerxwîn Kî ye?
Cegerxwîn, di sala 1903an de li gundekê Batmanê (bi navê wê demê Gercûş) ji dayik bûye, êşên gelê kurd, têkoşînên azadîyê û hişyarîya neteweyî di helbestên xwe de anîne ziman. Jîyana wî bi sirgûn, heps û zextan tijî ye, li sala 1984ê li Swêdê mirîye û li pey xwe 10 dîwan hiştine. Ev dîwan wekî yek kevirên bingehîn ên Edebîyata Kurdî têne hesibandin. Di helbestên xwe de gelek caran mijarên nasnameya kurdî, xwesteka serxwebûnê û edaleta civakî vediguhêze, bi helbestên mîna “Kî Me Ez” bûye dengê bi milyonan kurdan. Cegerxwîn, kevneşopîya helbesta kurdî ya klasîk bi hêmanên nûjen tevlihev dike, di heman demê de wekî şoreşgerekê tê nasîn; karên wî bûne çavkanîya îlhama tevgera neteweyî ya kurdî.
