Li Kurdistanê şaristanîyên herî kevn ên mirovahîyê jîyayîne, di warê botanîk û tibê de jî mîraseka dewlemend heye. Ev herêm, bûye şahidê pratîkên şifayê yên bi gîyayan ên gelên kevn. Ev kevneşopî, bi taybetî di nav gelê kurd de, heta îro jî berdewam dike û wekî “Dermanê Kurmacî” tê zanîn. Kurdan, bi hezarsalane, gîyayên ku li çîyayên Zagrosê, deştên Mezopotamyayê û deverên dî şîn dibin, ji bo dermankirina nexweşîyan, birînan û parastina tenduristîyê bi kar anîne. Ev nivîs, gîyayên şİfadar ên taybet ên Kurdistanê, pratîkên tibî yên kevneşopî û xalên wan ên hevpar bi zanistîya modern re lêkolîn dike. Lêkolînên etnobotanîk destnîşan dikin ku gelek ji van gîyayan xwedî taybetmendîyên farmakolojîk in ku bi zanistî hatine piştrastkirin.
Mîrasa botanîkî ya Kurdistanê bi belgeyên kevn û zanyarîyên devkî tê parastin. Di lêkolînên li Silêmanî, Hewlêr û deverên dî de, gelek gîya hatine belgekirin. Tiba kevneşopî ya kurdan ev zanyarî bi bawerîyên Zerdeştî û şêwaza jîyana bi siruştê re li hev kirîye. Jinên bijîşk (pîrik) û dermanfiroşên kevneşopî roleka giring dilîzin û ev zanyarî ji nifşekê bo nifşekê tê veguhestin. Zanista modern, bi lêkolînên etnobotanîk, bandorên antî-enflamatuar, antî-mîkrobîyal û antîoksîdan ên van gîyayan piştrast dike.
Gîyayên Şîfadar ên Taybet ên Herêmê û Bikaranînên Wan a Kevneşopî
Flora Kuridistanê, ji Çîyayên Zagrosê bigire heta çemên Dîcle û Feratê, bi cihêrengîya xwe dewlemend e. Lêkolînên etnobotanîk ên ku li herêmên wekî Silêmanî ya Îraqê, Îlamê ya Îranê û Dêrsimê hatine kirin, destnîşan dikin ku zêdetirî 100 gîya ji bo armancên tibbî têne bikaranîn. Ev gîya bi piranî ji famîleyên Asteraceae, Lamiaceae û Rosaceae ne, û beşên wan ên wekî belg, fêkî, kok û reçîne bi rêbazên decoction (kêşandin), infusion (demkirin) an jî bi karanîna rasterast têne amadekirin. Li jêr, hin gîyayên bijartî hatine vekolandin; her yek bi karanînên xwe yên kevneşopî û piştrastkirinên zanistî yên modern têne nîqaşkirin.
Dara Qezwanan
Ev dar yek ji sembolên herêma Kurdan e û bi xwezayî li Zagros û Botanê şîn dibe. Di tibba kevneşopî ya kurdan de, reçîneya wê ji bo birîna mîdeyê û duodenal, dizanterî û pirsgirêkên kolesterolê tê xwarin. Ji derve tê sepandin da ku nexweşîyên çermî derman bike; ji bo pirsgirêkên goştê didanan jî tê çêkirin. Fêkîyên wê (qezwan) ji bo depresyon û stresê wekî mûzik têne hilgirtin. Fêkîyên negihîştî wekî xwarin, yên gihîştî jî di xwarinan de têne bikaranîn.
Hevparîya bi zanista modern re: Lêkolînan taybetmendîyên antî-enflamatuar û antî-mîkrobîyal ên reçîneyê piştrast kirine û bandora wê li ser dermankirina birîna mîdeyê hatîye nîşandan. Indeksa nirxa bikaranînê (UVd) ji bo birîna mîdeyê 1, ji bo pirsgirêkên çermî 0.68 e.
Gûlhebûn
Ev çîçek, ku li herêmên çîyayî yên Mezopotamyayê belav e, di tiba kevneşopî ya kurdan de bi fêkîyên xwe ji bo pirsgirêkên digestîv, qebizbûn û dermankirina birînan tê bikaranîn. Taze an bi kêşandinê tê vexwarin; li Pilemûrê ji bo başkirina birînan giring e.
Hevparîya bi zanista modern re: Naveroka wê ya tije ji vîtamîna C bi bandorên antîoksîdan ve hatîye piştrastkirin, ku enflamasyonê kêm dike û piştgirîya pergala parastinê dike. Di lêkolînên etnobotanîk de, nirxa UV 0.95 e. Îro, di dermankirina romatîzmê û şekir de wekî piştgirî tê bikaranîn.
Gezgezik
Di nav civaka kurdan de, bi taybetî li Dêrsimê, wekî diuretîk û kêmkirina êşa movikan tê zanîn. Pelên wê bi rêya decoction têne vexwarin an li ser birînan têne sepandin; ji bo pirsgirêkên digestîv û çermî berbelav e.
Hevparîya bi zanista modern re: Taybetmendîyên antî-artrîtîk û antî-enflamatuar bi lêkolînên klînîkî hatine piştrastkirin û di enfeksîyonên gurçik û cihên mîzê de bandor nîşan daye. Di lêkolînên li Îlamê de, di nav 122 gîyayan de yek ji wan e ku herî zêde tê bikaranîn.
Ne‘neya Belgdirêj
Ev gîya, ku li deverên şil ên herêmê şîn dibe, di tiba kurdan de wekî karminatîf (kêmkirina gazê) û hêsankirina digestîv tê bikaranîn. Bi rêya infusion tê vexwarin; ji bo serêşî û sermayê jî baş e.
Hevparîya bi zanista modern re: Rûnên wê yên esansîyel xwedî taybetmendîyên antî-mîkrobîyal û spazm-çareserker in û di sendroma rûvîyan a spazmê de bi zanistî hatine pejirandin. Di lêkolînên etnobotanîk ên Silêmanî de, endamekî giring ê famîleya Lamiaceae ye.
Sumaq
Sumaq, di mitbexa kurdan û tibê de giring e, wekî antîoksîdan ji bo dizanterî, pirsgirêkên digestîv û dermankirina birînan tê bikaranîn. Fêkîyên wê têne hûrkirin û têne xwarin an ji derve têne sepandin.
Hevparîya bi zanista modern re: Pêkhateyên antîoksîdan û antî-enflamatuar, di farmakolojîya modern de ji bo kontrolkirina şekir û enfeksîyonan têne lêkolîn. Li herêmên siruştî yên Kurdistanê xwedî giringîyeka aborî ye.
Sîra Dêrsimê
Ev cure, ku bi taybetî li Dêrsimê ye, ji bo tansîyona rabûyî û êşa didanan tê xwarin; wekî antîfungal ji bo dermankirina ringwormê tê bikaranîn.
Hevparîya bi zanista modern re: Pêkhateyên wekî alisîn feydeyên kardîyovaskûler peyda dikin, bandorên antî-hîpertansîf bi zanistî hatine piştgirîkirin. Nirxê wê UV 0.95 e.
Xalên Hevpar bi Zanista Modern re û Encam
Tiba kevneşopî ya kurdan pirek e ku zanyarîya botanîkî ya kevnar a Kurdistanê bi zanista modern ve girê dide. Lêkolînên etnobotanîk, bandorên farmakolojîk ên gelek ji van gîyayan piştrast kirine; mînak, taybetmendîyên antî-enflamatuar bi bikaranînên di tabloyên kevnar de li hev dikin. Lêbelê, dema ku tiba modern ber bi xwarinên genetîkî guhertî û dermanên sentetîk ve diçe, serwerîya rêbazên siruştî li ser tenduristîyê tê destnîşankirin. Di nav civaka kurdan de, qutbûna ji siruştê nexweşîyan zêde dike, lê dermankirinên bi gîhayan jîyana kolektîf xurt dike.
Di encamê de, gîyayên şîfadar ên Kurdistanê, ji bilî mîrasa çandî, ji bo tenduristîya cîhanî jî potansîyelê pêşkêş dikin. Lêkolînên paşerojê, bi berhevkirina domdar û ceribandinên klînîkî, divê vê mîrasê biparêzin.
