Silav hevalino, îro em ê li ser hêza û sînorên kiryarên takekesî biaxivin di têkoşîna li dijî guherîna avhewayê de. Werin em dest pê bikin, ji ber ku ev rêwîtîyeka dirêj û kûr e!
Hevalino, ka em ji nûçeyên xweş dest pê bikin: Çalakî û kiryarên takekesî bi rastî jî guherînekê çêdikin! Guhertinên biçûk ên ku em di jîyana xwe ya rojane de dikin, dikarin şopa me ya karbonê gelek kêm bikin. Mînak, em der barê veguhestinê de çi dikin? Dev ji otomobîlan berdin, duçerxê bajon, veguhestina giştî hilbijêrin an jî, heger mimkun be, wesayêtên elektrîkî bajon. Li gorî Ajansa Parastina Jîngehê ya DYA’yê, ger kesek bi tenê rojekê di hefteyê de otomobîlê neajo, dikare salane nêzîkî 0.5 ton emîsyona CO2 kêm bike.
Qadeka din a giring: Adetên xwarinê ne. Sektora ajalvanîyê nêzîkî %14.5ê emîsyonên gaza serayê yên cîhanî çêdike, bi taybetî di warê gaza metanê de. Ne hewce ye ku hûn vegan an vejeteryen bin, lê hûn hefteyê rojekê bêgoşt derbas bikin jî gaveka mezin e. Lêkolîneka Zanîngeha Oxfordê dibêje, kêmkirina goştxwarinê dikare emîsyonên cîhanî heta %20 kêm bike. Mînak, tevlî tevgera “Duşemên Bêgoşt” bibin – hûn hem ji jîngehê re dibin alîkar hem jî şansê ceribandina reçeteyên nû distînin!
Teserûfa enerjîyê jî hêzeka super e. Li malê gulopên LED bi kar bînin, termostatê dereceyekê kêm bikin, ronîyên nehewce bitemirînin… Ev dibe ku biçûk xuya bikin, lê dema bi hev re bêne hesibandin, bandora wan pir mezin e. Li gorey daneyên Yekîtîya Ewropayê, kêmkirina xerckirina enerjîyê ya malbatan %10 dikare bi milyonansn ton emîsyona CO2 asteng bike. Her weha, vegerandin û edetê bêavêtina gemarê – mînak, li şûna kîsikên plastîk çenteyên qumaş bi kar bînin – hem qirêjîya jîngehê kêm dike hem jî hesta “Ez tiştekî dikim!” dide me. Di kovara Unsustainable Magazine de, min xwend, dibêje kiryarên takekesî civakan dixe tevgerê û bandoreka pêlê çêdike. Yanî, dema hûn bi çenteyên qumaş diçin bazarê, dibe ku kasîyer jî bibêje, “Aha, ev fikrekê baş e!”
Lê tişta herî xweş ev e: Kiryarên takekesî ne bi tenê ji jîngehê re, ji me re jî baş in. Ji alîyê psîkolojîk ve, em xwe bêtir berpirsîyar û bihêz hîs dikin. Li ser platforma X’ê, bikarhênerekê parve kiribû: “Min dev ji karanîna pîpên plastîk berda û ev yek ez motîve kirim ku guhertinên mezintir bikim. Ev serkeftinên biçûk bandorê li kesên derdora me jî dikin. Cîranê we, we bi duçerxe bibîne dema hûn diçin ser karê xwe, dibe ku ew jî bixwaze biceribîne. Ev e hêza civakî ya kiryarên takekesî!
Sînorên Kiryarên Takekesî: Wêneyê Mezin li Kî Derê ye?
Niha, hevalino, ka em hinekê realîst bin. Kiryarên takekesî xweş in, lê guherîna avhewayê pirsgirêkeka sîstemî ya mezin e. Çi qas em vegerandinê bikin, çi qas goştî kêm bikin, hin tişt ne di destê me de ne. Mînak, %70 ê emîsyonên gaza serayê yên cîhanî tenê ji 100 şirketên mezin tên – bi taybetî ji yê sotemenîyên fosîl. Hûn li malê plastîkê bi kar naynin, lê şirketên petrolê hîn jî bi milyonan varîlên sotemenî pompe dikin. Ev hinekê mîna avêtina dilopekê di okyanûsê de ye, ne wisa?
Pirsgirêkeka din jî gihîştin e. Ne her kes dikare otomobîleka elektrîkî bikire, xwarinên organîk biha ne û li hin herêman sîstema veguhestina giştî jî bi rêkûpêk naxebite. Gotarek di The Guardian de dîyar dike ku kiryarên takekesî bi gelemperî ji çînên navîn û jor re ne û ji bo kesên kêmdahat têkoşîna ji bo van guhertinan dijwar e. Mînak, li hin herêmên Afrîkayê mirov hîn ji bo gihîştina ava paqij têdikoşin û ji wan re gotina “şûşeyên plastîk bi kar neynin” hinekî neheqî ye.
Her weha, zêde balkişandina ser berpirsîyarîya takekesî dikare me bike ku xwe sûcdar hîs bikin. “Ma min cîhan xilas nekir?” em dest fikra vê yekê dikin. Di nîqaşeka Reddit de, bikarhênerekê got: “Kiryarên takekesî giring in, lê bêyî guhertinên sîstemî ev bê wate ye.” Alîyekê heq jî heye. Di blogeka Aspen Institute de jî tê gotin, guherîna avhewayê ne bi kesan, bi hikûmetan, polîtîkayan û hevkarîya navneteweyî tê çareserkirin. Peymana Parîsê jî zêdetir neteweyan û pîşesazîyan girêdide, ne kesan.
Sînorek din jî “şuştina şînkatîyê” (greenwashing) ye. Şirketên mezin bi gotina “em dostê jîngehê ne” bazarîyê dikin, lê li paşperdeyê zirarê didin jîngehê. Mînak, hin marke ambalajên “vegerbar” bi kar tînin, lê rêjeya vegerandina cîhanî tenê %9 e! Hûn çopan ji hev vediqetînin, lê piranîya wan dîsa diçin çopê. Ev yek bandora kiryarên me yên takekesî kêm dike.
Çareserî Çi ye? Takekesî an Komelî?
Hevalino, ne hewce ye em bêhêvî bibin. Yekkirina kiryarên takekesî û komelî, ev e sêhra rastî! Erê, em bi tenê nikarin cîhanê xilas bikin, lê gavên me yên takekesî dikarin guhertinên sîstemî bişopînin. Gotareka Zanîngeha Columbia dîyar dike ku berpirsîyarîya takekesî di veguherîna ber bi domdarîya jîngehê de roleka giring dilîze, lê divê ev bi kiryarên komelî bê piştgirîkirin.
Mînak, dengdan! Piştgirîkirina sîyasetmedarên dostê jîngehê dikare polîtîkayên jîngehê biguherîne. Li ser X’ê, parvekirinekê dîyar kir ku kiryarên takekesî zextê li hikûmetan çêdikin. Grevên dibistanê yên Greta Thunberg ên bi tenê dest pê kirîn, bi milyonan mirov derxistin kolanan û bal kêşa ser hikûmetan. Ev delîlek e ku kiryareka takekesî dikare bibe tevgereka cîhanî!
Her weha, em dikarin hêza xwe ya xerîdarîy bi kar bînin. Piştgirîkirina markeyên dostê jîngehê û boykotkirina şirketên zirardar bi bandor e. Mînak, li şûna moda bilez cilên destê duyem bikirin – ev hem şopa karbonê kêm dike hem jî peyamekê ji pîşesazîya tekstîlê re dihinêre. Li ser medyaya civakî belavkirina hişyarîyê jî qasî wê bi hêz e. Hashtagek, belavkirinek, dikare bigihe milyonan.
Perwerde û rêxistinên civakî jî krîtîk in. Tevlîbûna komên jîngehê yên herêmî, beşdarbûna çalakîyên darçandinê an jî bi cîranên xwe re organîzekirina atolyeyên bêavêtina gemarê… Ev, kiryarên takekesî dikin kiryarên civakî. Gotarek di Nature de dîyar dike ku projeyên civakî ji kiryarên takekesî bandorên domdartir çêdikin.
Dawî: Hêza Gava Te
Belê, hevalino, em gihîştin dawîya nivîsa xwe! Kiryarên me yên takekesî bihêz in – hem jîngehê hem jî gîyanê me xweş dikin. Ajotina duçerxê, kêmkirina goştî, teserûfa enerjîyê… Ev hemû di destê me de ne. Lê em ji bîr nekin, guherîna avhewayê wekî pazilekê mezin e û em bi tenê perçeyek in. Bêyî şirketên mezin, hikûmet û polîtîkayên navneteweyî ev yek nayê çareserkirin. Loma, dema hûn gavên xwe yên takekesî diavêjin, di heman demê de bibin parçeyekê tevgereka komelî: Dengî bidin, protesto bikin, hişyarîyê belav bikin!
Ez jî piştgirîyê didim jîngehê. Hûn çi dikin? Di şiroveyan de parve bikin, mînak îro we çi cudahî kir? We dev ji gilçîbikên (pîpet) plastîk berda an jî hûn tevlî kampanyayeka îmzeyê bûn? Ji bîr nekin ku hez bikin û belav bikin, ji ber ku belavkirina vê peyamê jî kiryarek e! Bi xatirê we!
