Yek ji paradoksên herî balkêş û xeternak ên roja me ev e: Qet ev qas destê me negihiştîye agahîyan, lê qet ev qasê em ji heqîqetê/rastîyê dûr neketine. Têgeha “post-truth” an jî bi kurdî “piştî-rastîyê” an “haqîqet û wêvetir”, tam navê vê nakokîyê ye. Oxford Dictionaries li sala 2016ê ev peyv wekî “peyva salê” hilbijart. Pênaseya vê rewşê weha ye; rastîyên objektîf di şekildana raya giştî de ji hest û bawerîyên kesane kêmtir bandorê çêdikin. Rastî, berê wekî pisûleyekê bêguman bû, niha bûye mijareka tercîhê, carinan jî barekê giran. Di vê nivîsê de, em ê kokên felsefî yên serdema post-truth, destpêkera teknolojîk, mînakên sîyasî û birînên civakî lêkolîn bikin û hewil bidin têkçûna rastîyê fêm bikin û belkî li rêyên veavakirinê bigerin.
Kokên Felsefî: Daxistina Heqîqetê ji Textê Xwe
Post-truth ne ji nişka ve derket. Ew encama pêvajoyeka dirêj a felsefî û çandî ye. Gotina Friedrich Nietzsche ya navdar “Rastî tune, bi tenê şiroveyên cihêreng hene” yek ji manîfestoyên herî tund ên vê pêvajoyê ye. Li gorey Nietzsche, rastî “cureyeka şaşitîyê ye ku ji bo jîyanê pêwîst e”; ne mutleq e, lê bi perspektîfê ve girêdayî ye. Ramana post-modern ev fikir radîkal kir: Teza Jean-François Lyotard a “dawîya mezin-narratîfan”, têkilîya zanîn û hêzê ya Michel Foucault û têgeha “hiper-rastîyê” ya Jean Baudrillard, ragihand ku rastî bi sîmûlasyonan tê guhertin. Êdî rastîyeka orîjînal nebû; bi tenê kopyayên kopyayan, wêneyên wêneyan hebûn.
Hannah Arendt ev zemîna felsefî xiste qada sîyasî. Sala 1972yê di gotara xw de ya bi navê “Cihê Derewan di Sîyasetê de”, derewa sîyasî ya nûjen wekî “defactualization” –tunekirina rastîyan– bi nav kir. Li gorey Arendt, rejîmên totalîter û civaka xerckirinê, bi teknîkên reklam û têkilîyên giştî, rastîyê tarî dikin. Derew êdî ne bi tenê xeletîyeka tekane ye, ew amûreka sîstematîk e; gel ji “rastîyan” vediqetîne û yekîtîyeka hestî ya xapînok çêdike. Rexnegirên post-modernîzmê (wekî Lee McIntyre) vê mîrasê wekî tohmeka post-truth dibînin, hinên din jî dibêjin ruhê rexneyî yê post-modernîzmê şaş hatîye şirovekirin. Çi dibe bila bibe, encam yek e: Rastî, ku berê keleha pîroz a Ronahîyê bû, niha bûye avahîyeka dîtbarî.
Destpêkera Teknolojîk: Medyaya Civakî û Parçekirina Rastîyê
Tohmên felsefî, di axa dîjîtal a sedsala 21ê de şîn bûn. Platformên medyaya civakî, algorîtma û jîrîya çêkirî, post-truth kirin fenomeneka komelî. Naveroka ku bikarhêneran çêdikin, balonên fîltrekirî û odeyên echo, kes di “rastîya kesane” de hatine hefskirin ya ku bi tenê bawerîyên wan piştrast dike. Hest, înteraksîyon û rêjeya klîkê, cihê rastbûnê girt. “Fake news” –nûçeyên sexte– êdî ne bi noteka kenarî ye, ew stratejîyeka sereke bû; sînorên rastîyê bi xwe hilweşand.
Referandûma Breksit û hilbijartinên serokatîya DYE’yê yên 2016ê, laboratuwara vê serdema nû bûn. Li Keyanîya Yekbûyî, silogana navdar a kampanyaya “Leave” ya li ser otobusan –“Em her hefte 350 milyon sterlînan didin YE’yê, em ê vê bidin NHS’ê”– ji alîyê desthilatên statîstîkî ve gelek caran hate derewandin, lê serkeftineka hestî bi dest xist. Gotina Michael Gove ya “Em ji pisporan westîyane” manîfestoya sîyaset a post-truth bû: Ne pisporî, lê nasname û hêrs dîyarker bû. Li DYE’yê, kampanyaya Donald Trump têgeha “rastîyên alternatîf” (gotina navdar a Kellyanne Conway) popûler kir. Li gorey tomara Washington Post, Trump di çar salan de zêdetirî 30 hezar beyanên şaş an jî xapînok kirin. Ev hejmar nîşan didin ku derew êdî ne îstîsna ye, norm e.
Bandorên Civakî û Sîyasî: Krîza Epîstemolojîk a Demokrasîyê
Têkçûna rastîyê, demokrasîyê ji bingehê ve dihejîne. Demokrasî li ser zemîna rastîyeka hevpar ava dibe; nîqaş li ser vê zemînê watedar dibe. Di post-truth de, zemîn şemitok dibe: Her kes “rastîya” xwe çêdike. Lêkolîn (wekî xebata Zanîngeha Illinois a 2024ê) nîşan didin ku mirov di dabeşkirina beyanên wekî rast an şaş de, nêzî performansa şansê ne. Ev şikestina epîstemolojîk, bawerîya bi sazîyan kêm dike; konsensûsa zanistî (guhertina avhewayê, derzî) jî dike “nêrîn”. Bendîbendîbûna civakî kûr dibe; dîyalog ne gengaz dibe, ji ber ku alî di rastîyên cuda de dijîn.
Li Tirkîyeyê jî bandorên van dînamîkan xuya dibin. Naverokên manîpulatîf ên ku bi medyaya civakî belav dibin, pêvajoyên hilbijartinê, bûyerên civakî (wekî Parka Gezîyê, protestoyên Kobanê) di nav narratîfên cuda de parçe dikin. Aborîya medyayê ku ji alîyê desthilata sîyasî ve tê şekilkirin, post-truthê dike amûrek: Rêveberîya algorî, mobîlîzasyona hestî û avakirina rastîyên alternatîf, cihê rojnamegerîya klasîk digire. Lê ev ne bi tenê mijareka herêmî ye; ew nexweşîyeka gerdûnî ye. “Infodemîya” COVID-19, êrîşa 6’ê Çileya 2021ê ya li ser Kongreyê û deepfake’yên bi jîrîya çêkirî yên roja me, careka dî nîşan didin ku rastî çi qasî nazik e.
Ronahîya Hêvîyê: Veavakirina Rastîyê
Di tarîtîya post-truth de ronahîya hêvîyê heye? Erê, lê hêsan nîne. Çareserî ne di nostaljîya “rojen baş ên berê” de ye; divê em hişmendîya berpirsîyarîyeka nû pêş bixin. Gava yekem, belavkirina xwendina medyayê ye: Kes divêt fêr bibin ku çavkanîyan rapirsin, manîpulasyona hestî nas bikin. Sazîyên fact-checking (wekî PolitiFact, Full Fact) û rojnamegerîya serbixwe, pêşengên vê têkoşînê ne. Gava duyem, şefafîya algorîtmayî û rêziknameyên platforman: Divê pergalên ku rastbûnê li şûna hestê xelat dikin, werin sêwirandin. Gava sêyem, vegerandineka felsefî: Wekî ku Arendt gotî, rastî “qada sîyasetê” nîne lê sînorê sîyasetê dîyar dike. Perwerde divêt ramana rexneyî û empatîyê bi hev re fêr bike.
Hişyarîya Byung-Chul Han a “nihilîzma nû” û tespîta Timothy Snyder a “post-truth pre-faşîzm e” divêt me hişyar bike: Devjêberdena heqîqetê, hêzê radestî spekulasyon û karîzmayê dike. Pêşbînîya Carl Sagan a di pirtûka The Demon-Haunted World: Science as a Candle in the Dark de hêj jî derbasdar e: Ger em şîyana ramana rexneyî winda bikin, dê xurafat û manîpulasyona hestî serdest dibe.
Encam: Rastî, Têkoşîneka Berdewam e
Serdema post-truth, ne têkçûna rastîyê ye; belkî azmûna herî dijwar a wê ye. Rastî êdî ne komikek daneyên pasîv e; ew avahîyeka aktîv e. Em her yek ji me di vê avahîyê de rolê digirin: Her posta em parve dikin, her îdîaya em bawer dikin, her derewa em jê re bêdeng dimînin, an rastîyê diparêze an jî siha wê kûrtir dike. Divêt em di navbera “şîroveyên” Nietzsche û “rastîyên” Arendt de hevsengîyekê çêbikin. Rastî, ne xwedayekê mutleq e ne jî fantezîyeka keyfî ye; ew hewildaneka hevpar, berpirsîyarîyeka kolektîv e.
Di vê serdemê de parastina rastîyê, ne bi tenê egzersîzeka entelektuel e; ew berxwedaneka exlaqî û sîyasî ye. Ji ber ku civakeka di sîya rastîyê de bijî, di dawîyê de dibe siha xwe bi xwe. Lê ronahî her tim gengaz e: Bes e ku em rapirsîn, rastkirin û guhdarîkirina hevdu bernedin. Rastî dibe ku têkçûyî xuya bike; lê em li vê derê ne ku wê ji nû ve rakin ser pîyan.
