Silav, xwendevanên hêja! Îro ez ê we bi civaka kurdan a li Qazakistanê, li nav çolên bêdawî yên Asyaya Navîn, bidim nasîn. Qazakistan, bi bedewîya xwe siruştî, dîroka dewlemend û cihêrengîya çandî dilkêş e. Lê di vê nivîsê de, em ê balê bikêşin ser civakeka kêmnas lê balkêş: Kurdên Qazakistanê. Heke hûn amade bin, ka em dest bi vê rêwîtîya hestyarî û îlhamwer bikin!
Şopên Surgûnê: Çîroka Kurdên Qazakistanê
Civaka Kurd a li Qazakistanê, nîşanek ji serpêhatîyên surgûnê yên dîrokî ye. Di nîvê sedsala 20an de, bi taybetî di serdema Stalîn de, bi hezaran Kurd ji welatên xwe yên li Qefqasyayê (Ermenîstan, Azerbaycan û Gurcistan) bi zorê ber bi Asyaya Navîn, bi taybetî Qazakistanê, hatin surgûnkirin. Di salên 1937-38an de dest bi vê pêla surgûnê hate kirin, bi tohmetên derewîn ên wekî “ji Tirkîyeyê re sîxurî kirine”. Kurd, bi trênan, di şertên dijwar de ber bi çolan hatin şandin, malbat, mal û heywanên xwe li dû xwe hiştin. Pêleka din a mezin a surgûnê jî di sala 1989an de, di dema Şerê Qerebaxê de, qewimî. Pevçûnên di navbera ermenî û azerîyan de, kurd dîsa koçber kirin û gelek ji wan li Qazakistanê bi cih bûn.
Îro, li gorî hejmarên fermî, nêzîkî 46,000 kurd li Qazakistanê dijîn, lê civaka kurdî dibêje ku ev hejmar dikare bigihe 150,000-200,000an. Piranîya wan li bajarên mezin ên wekî Almatî an jî li gundên ku kurd lê zêde ne dijîn. Ev civak, tevî hemû zehmetîyan, bi berxwedaneka bêhempa nasname, ziman û çanda xwe diparêze.
Kesayetên Qîmetdar li Qazakistanê
Nadir Nadirov (1932-2021), zanyar û rêberekê kurd ê Qazakistanê ye. Di warê petrokîmyayê de zêdetirî 260 dahênan, 950 gotar û 35 pirtûk pêşkêş kirin, ku jê re navê “Marşalê Gaz û Petrolê” hat dayîn. Bi xebatên wî yên wekî veqetandina petrolê ji molekulên avê bi elektrîkê, xelatên navneteweyî wergirtin û di Akademiya Endezyariyê ya Qazakistanê de erkên giring girtin. Wekî şêwirmendê Serokomar Nazarbayev, kurdan temsîl kir.
Ji bo kurdên Qazakistanê, Nadirov semboleka yekgirtî bû. Rêxistina Berbang damezrand, mafên çandî yên kurdan parast, perwerdeya bi zimanê kurdî teşwîq kir û piştgirî da avakirina dibistanan. Dîroka koçberkirina salên 1937-1944 lêkolîn kir û bîra diasporaya kurdî parast. Bi girêdana xwe ya kûr bi Kurdistanê re, gazî ciwanan kir ku ji welatê xwe re xizmetê bikin.
Di sala 1956an de bi Mele Mistefa Barzanî re hevdîtin kir û bi doza neteweyî ya kurdî ve girêdayî ma. Li Hewlêrê ji bo projeyên petrolê hewil da, lê encam nestand. Bi serkeftinên xwe yên zanyarî û rêberiya xwe, wekî “Bavê Kurdên Qazakistanê” hate naskirin û mîrateya wî li Qazakistan û Kurdistanê dijî.
Narîn Nadirova, li Qazakistanê aborînas û bankevana navdar e û wekî CEO ya Home Credit Bank li Qazakistanê kar dike. Ew her weha bûka zanyarê navdar ê Kurd Prof. Dr. Nadir Nadirov û keça Serokê Kurdên Ermenîstanê Kinyazê Hemîd e. Nadirova yekem jina Kurd e ku bûye endama Meclîsa Gelên Qazakistanê û di sala 2016an de xelata “Bankerê Salê”, di 2017an de “Yekîtiya Gelên Qazakistanê” û di 2019an de jî xelata “Kesayetîya Salê” wergirtîye. Di warê fînans û bankevanîyê de xwedî karîyereka dirêj e, Nadirova li şûbeyên Alma Ata yên Ziraat Bank û International Bankê rêveberî kiriye û paşê li Home Credit Bankê rola serokatiyê girtiye ser milên xwe. Bi giringîdana xwe ya ji civaka kurdî re tê naskirin, Nadirova ji bo parastina çand û zimanê Kurdî xebatan dike û bi taybetî balê dikişîne ser perwerdeya jinên Kurd.
Narîn Nadirova di pêşxistina sosyo-çandî ya diyasporaya Kurd li Qazakistanê de keseka giring e. Wekî nûner di Meclîsa Gelên Qazakistanê de, di projeyên ku piştgirîya jiyana bi aramî ya komên etnîkî yên cuda dikin de roleka çalak dilîze. Bi nasnameya xwe ya kurdî ve girêdayî ye, Nadirova giringiya bikaranîna zimanê kurdî wekî zimanê yekem di malbat û jiyana civakî de destnîşan kiriye û piştgirî daye çalakîyên ji bo parastina kevneşopî û adetên kurdî. Her weha, wê anî ziman ku ji bo serkeftina jinên di jiyana kar û civakê de dîsîplîn, xebata bi evînî û nêrîneka erênî pêwîst e û bi vî awayî ji jinên kurd re dibe îlham.
Berxwedana Çandî: Ziman, Perwerde û Medya
Kurdên Qazakistanê, da li dijî asîmîlasyonê bisekinin, kedeka mezin didin. Ziman, di navenda vê têkoşînê de ye. Di sala 2000ê de, civaka kurdî serî li Wezareta Perwerdeyê ya Qazakistanê da û dersên kurdî di mufredatê de cih girtin. Îro, li gundên ku kurd lê pir in, kurdî di dibistanên navîn û lîseyan de wekî dersa bijartî tê xwendin. Ev ji bo kurdên dîyasporayê serkeftineka mezin e! Zarok, bi fêrbûna zimanê xwe yê dayikê, bi kokên xwe re girêdanê çêdikin.
Her weha, kurd di warê medyayê de jî çalak in ji bo parastina çanda xwe. Di sala 2020an de, kanaleka televîzyonê ya bi navê “Yekbûn” dest bi weşanê kir. Ev kanal, bi pêşengîya Prof. Dr. Kinyaz Îbrahîm, folklora kurdî, ziman û çandê diparêze. Her weha, kovareka hunerî û wêjeyî ya bi navê “Nûbar” jî ji bo pêşvebirina zimanê kurdî karên giring dike. Ev destpêşxerî, ji bo civakeka di bin siha asîmîlasyonê de mezin dibe, wekî qadeka serkeftinê ye.
Jîyana Rojane û Yekbûna Civakî
Kurdên li Qazakistanê, wekî parçeyek ji civakeka pirçandî dijîn. Qazakistan ji zêdetirî 130 komên etnîkî re malovanîyê dike û bi fermî mafên wekhev dide hemû welatîyên xwe. Kurd jî ji van mafan sûd werdigirin û di jîyana civakî de roleka çalak dilîzin. Mînak, Prof. Dr. Nadir Nadîrov, di warê petrolê de zanyarekê navdar e ku li Qazakistanê hurmetê dibîne. Kinyaz Îbrahîm jî hem wekî akademîsyen hem jî wekî rêberekê manewî yê civaka kurdî tê nasîn. Ev nav, nîşan didin ku kurd ne bi tenê di warê çandî de, her weha di warên zanistî û civakî de jî şopên xwe hiştine.
Kurd, li gund û bajaran, kevneşopîyên xwe didomînin. Dawetên kevneşopî, cilên herêmî û dawetên bicoş, hemû jîndarîya dîyasporaya kurdî li Qazakistanê nîşan didin. Di vîdyoyên li ser medyaya civakî de, dîtina zarokên kurd ên bi cilên herêmî govendê digirin, dilê mirovî germ dike.
Zehmetî û Hêvî
Bêguman, mîna her civaka dîyasporayê, kurdên Qazakistanê jî bi zehmetîyan re rû bi rû ne. Travmaya surgûnan, nifş bi nifş tê veguhestin. Hewildana parastina nasnameyê, carinan têkoşîna li dijî asîmîlasyonê hewce dike. Mînak, hin kurd mecbûr man ku di nasnameyên xwe de li şûna “kurd” “azerî” an “tirk” binivîsin, ji ber ku di rabirdûyê de tirsa surgûneka nû hebû. Lê tevî van zehmetîyan, kurdên Qazakistanê hêvîyên xwe ji dest nadin. Bi gotina wan, ew ji bo “ziman, çand û dîroka xwe ji bîr nekin” bêwestan dixebitin.
Serdana Kurdên Qazakistanê
Eger rojekê rêya we li Qazakistanê bikeve, ez pêşnîyaz dikim ku hûn taxên kurdan ên li Almatîyê û gundên kurdan zîyaret bikin. Li vê derê, hûn ê civakeka mêvanperwer binasin, hûn ê bi şûşeyeka çayê çîrokên surgûnê bibihîzin û cîhana rengîn a çanda kurdî bibînin. Dema li kolanên kesk ên Almatîyê digerin, eger hûn rastî dawetekê kurdî bên, bêyî tevlî govendên wan ên bi coş bibin, venegerin!
Gotina Dawî
Kurdên Qazakistanê, tevî surgûnên ku di dîrokê de jîyan, nasnameya xwe parastine. Çîroka wan, sembola berxwedanê, hêvîyê û dewlemendîya çandî ye. Wekî nivîskarekî vlogê, naskirina vê civakê û parvekirina çîrokên wan, bandoreka mezin li ser min kir. Hûn ê jî piştî xwendina vê nivîsê, ji berxwedana Kurdên Qazakistanê heyran bimînin. Ew, nûnerên gelê ku li hemberî sedsalan serî netewandî ne!
We ji vê çîrokê çi hîs kirin? Em li benda Şîroveyên hewe ne! Heta nivîsa vlogê ya din, di nav xêr û xweşîyê de bimînin!
