Kurdî bi lehçeyên xwe kurmancî û soranî ve li ser aplîkasyona wergêranê ya navneteweyî DeepL’ê hate zêdekirin. DeepL, li seranserê cîhanê yek ji bernameyên wergêranê yên pêşeng e. 5ê Mijdarê hate ragehandin ku bi rojanekirineka mezin hejmara zimanên wergêranê derxistîye ser 100an û her du lehçeyên sereke yên kurdî, yanî kurmancî (kurdîya bakur) û soranî (kurdîya navîn), bi awayekê beta li platforma xwe zêde kirine. Ev gav, bi taybetî ji bo bi milyonan kurdên li Rojhilata Navîn û Ewropayê, derîyên cîhana dîjîtal vedike û dibe qonaxeka dawî ya stratejîya DeepL’ê ya berfirehkirina qada zimanî. Rojanekirin di çalakîya “Dialogues”ê ya DeepL’ê de hate ragihandin û kapasîteya lêzêdekirina zimanan a şirketê bi modêlên zimanî yên bileztir ên nifşê nû nîşan dide.
DeepL li sala 2017ê li Almanyayê wekî destpêşxerîyeka biçûk dest pê kir û niha ji alîyê DeepL SE’yê ve tê birêvebirin ku navenda wê li Kölnê ye. Di destpêkê de bi tenê di navbera 7 zimanên Ewropî de wergêran dikir, lê di demekê kurt de gehişt 37 zimanan û hevrikên xwe li pey xwe hişt. Îro ji bo bikarhênerên takekesî, karsazî û pêşdebiran wergêrana nivîs, belge, deng û heta wêneyan pêşkêş dike. Bi rojanekirina dawîyê re, DeepL zêdetirî 70 zimanên nû bi awayê beta li xwe zêde kir û hejmara giştî ya zimanên wergêranê derxist ser 100an. Di nav van zimanan de Swahili û Malagasy yên Afrîkaya Bin Sahrayê, Hindî, Bengalî, Marathî, Tamîl, Guceratî û Urdu yên Asyaya Başûr û hemû 24 zimanên fermî yên Yekîtîya Ewropayê (mîna Îrlandî, Maltayî, Xirvatî, Bosnî û Sirbî) hene. Lehçeyên kurdî jî di vê berfirehbûna li ser Rojhilata Navîn û Ewropayê de cihekê giring digirin.
Giringîya Lehçeyên Kurdî û Belavbûna Wan
Kurdî zimanekê ji koma Îranî ya malbata zimanên Hind-Ewropî ye û bi qasî 60-70 milyon axêverên xwe ve yek ji mezintir zimanên “nefermî” yên cîhanê ye. Lê kurdî ne zimanekê yekgirtî ye; ji ber sedemên erdnîgarî, dîrokî û çandî li gelek lehçeyên wê hene. Ji van lehçeyan yên herî berbelav kurmancî û soranî ne. Kurmancî zimanê zikmakî yê ji %75’ê zêdetir kurdan e, bi taybetî li her çar perçeyên Kurdistanê, anku li Tirkîye, Sûrîye, Bakurê Îraqê û bakurê Îranê tê axaftin. Ev lehçe bi tîpên latînî yên pergala kovara Hawarê tê nivîsîn û di nav dîyasporaya kurdî de jî gelek belav e. Soranî jî li Herêma Kurdistana Başur (Îraq) û Kurdistana Rojhelatê (Îran) serdest e, bi guhertoyeka tîpên erebî tê nivîsîn. Soranî li Îraqê li gel Erebî xwudanê statûya zimanê fermî ye û di polîtîkayên perwerde û medyayê yên Herêma Kurdistanê de piştgirîya her du lehçeyan tê kirin.
Cudahîyên di navbera van lehçeyan de ne bi tenê di alfabeyê an jî peyvnameyê de ne; di rêziman, dengnasî û têgehên çandî de jî cudahîyên berbiçav hene. Mînak, di kurmancî de cihêbûna zayendî (nêr-mê) zêdetir e, lê di soranî de ev cihêbûn hema bêje nîne. Ev cihêrengî gihîştina kurdî ya dîjîtal zehmettir dike: Gelek amûrên wergerê bêyî cudakirina lehçeyan bi navê “kurdî”ya giştî dixebitin û ev yek xeletîyan zêde dike. Bi lêzêdekirina lehçeyan bi awayekê cuda, DeepL’ê vê pirsgirêkê ji kokê çareser dike û kalîteya wergêranê zêdetir dike.
Temsîlîyeta kurdî di amûrên wergêranê de ji alîyê çandî û sîyasî ve jî giring e. Civaka kurdî ev bi salan e ji bo mafên zimanê xwe têkoşînê didin. Li sala 2022yê lêzêdekrina soranî li Google Translate’ê gaveka mezin bû, bes kurmancî demekê dirêj hate paşguhkirin. Ev yek gehiştina agahîyan – ji materyalên perwerdeyê bigire heta nûçeyan, ji belgeyên karsazîyê bigire heta wêjeyê – sînordar dikir. Li gorey lêkolînan, ji %80yê zêdetir kurdên axêver li înternetê li naveroka bi zimanê zikmakî digerin, lê amûrên heyî nikarin vê daxwazê bi cih bînin. Lêzêdekirina DeepL’ê vê valahîyê digire û yekbûna dîyasporaya kurdî ya li Ewropayê jî hêsantir dike.
Hûrgilîyên Teknîkî yên Rojanekirina DeepL
Li gorey rûpela piştgirîyê ya fermî ya DeepLê, kurmancî û soranî wekî zimanên beta têne sinifandin. Ev tê wê wateyê ku hêj taybetmendîyên wergêranê bi temamî nehatine çêkirin, lê kalîte û fonksîyonelîte berdewam tê baştirkirin. Di qonaxa betayê de, wergêranên bi van zimanan nayên fatûrekirin û bandorê li sînorên tîpan nakin – ev yek ji bo bikarhêner û pêşdebiranê derfeteka ceribandinê ye. DeepL, bi modelên xwe yên nifşê nû ev ziman lê zêde kirin; bo nimûne, ji wergera nivîsê bigire heta belge, deng û têketinên dengî kar dike. Şirket sozê dide ku heta sala 2026ê yekbûnê tam pêk bîne.
Rojanekirin di çalakîya “Dialogues”ê de hate ragihandin. Di çalakîyê de CEO Jarek Kutylowski got: “Rakirina astengîyên ziman ne bi tenê teknolojî ye, avakirina pirên çandî ye jî. Bi zimanên nû re em dengên ji her quncikê cîhanê didin bihîstin.” Di ragihandina fermî de li ser X’ê bal kişand ser zimanên Efrîka, Asya û Ewropayê, lê lehçeyên kurdî jî wekî beşeka “berfirehbûna Rojhilata Navîn û Ewropayê” hatin destnîşankirin. Bersivên bikarhêneran jî erênî ne: Li 10ê Mijdara 2025ê hesabeka civaka kurdî dilxweşîya xwe anî ziman bi şiroveya “Spas ji DeepLê re ku kurdî lê zêde kir, ceribandinên me hêvîdar in”.
Bandor: Ragihandina Gerdûnî û Parastina Çandî
Ev lêzêdekirin ne bi tenê ji bo bikarhênerên takekesî, ji bo karsazî û rêxistinên civaka sivîl jî şoreşger e. Karsazên Kurd wê bikarin belgeyên bazirganîya navneteweyî rasttir werbigerînin; mamoste wê bikarin dersên xwe bi materyalên kurmancî û soranî dewlemendtir bikin. Her weha ji bo ajansên nûçeyan û rêxistinên mirovî wergêranên lezgîn dê leztir bibin. Rêxistinên mîna Translators Without Borders dibêjin, kêmtemsîlîyeta kurdî ya dîjîtal alîkarîyên mirovî dereng diêxe. Ev gava DeepL’ê di vê qadê de xaleka guherînê ye.
Ji alîyê çandî ve jî wê bibe alîkarê parastin û belavbûna lehçeyan. Wêjeya Kurdî – klasîkên mîna Mem û Zîn an jî nivîskarên modern – wê bigihîje temaşevanên firehtir. Civakên dîyasporayê – bi mîlyonan Kurdên li Almanyayê, Fransayê û Swêdê – wê karibin têkilîyên malbatî û mîrata çandî bi zimanê zikmakî bidomînin.
Lê hê jî kêmasî hene. Ji ber statûya betayê, dibe ku hinek hûrgilî (mîna têkelîyên lehçeyan) hêj ne bêkêmasî bin. DeepL dibêje, bi bersivên bikarhêneran wê xwe baştir bike. Her weha cudahîyên alfabeyê (latînî li hember erebî) dibe ku li hin cîhazan pirsgirêkên lihevhatinê derxe, lê sepanên mobîl (iOS û Android) van pirsgirêkan kêm dikin.
Encam: Pêşerojeka Dîjîtal a Berfirehtir û Adiltir
Lêzêdekirina kurmancî û soranî ya DeepL’ê careka dî îsbat kir ku jîrîya çêkirî dikare newekhevîya zimên rake. Bi piştgirîya ji 100 zimanan zêdetir, DeepL hevrikên xwe yên mîna Google Translate dişopîne û bi pêşgirîya zimanên kêmayetî helwesteka exlaqî nîşan dide. Ji bo civaka kurdî ev ne bi tenê amûreka wergêranê ye; rêya nû ya îfadekirina nasnameya dîjîtal e. Di mehên pêş de bi entegrasyona tam re bandora van lehçeyan dê mezintir bibe. Bi gotina DeepL’ê: “Cîhan dê piçûktir, bes deng dê gurtir bin.”
