Li ser guherîna mirovahîyê rûpeleka nû ya razdar tê vekirin. Li herêma Yunnanê ya Çînê, li qada arkeolojîk a Gantangqingê, vedîtinên dawî yên ku hatine kirin, agahîyên balkêş der barê jîyana mirovên Denisova de didin. Vedîtina amûrên kazinê yên darî yên ku nêzîkî 300,000 sal berê hatine çêkirin, nîşan dide ku ev cureyê mirovên razdar ne bi tenê ji bo saxbûnê, di heman demê de bi awayekê sîstematîk siruşt bikar anîye, ev yek jî zîrektîya wan tîne ziman. Ev vedîtin nîşan didin ku mirovên Denisova bi armanc kokên nebatan kom kirine û têkilîyeka stratejîk bi hawîrdora xwe re danîne.
Mirovên Denisova Kî ne?
Mirovên Denisova wekî yek ji nêzîkên nêzîk ên mirovên nûjen (Homo sapiens) têne hesibandin. Di sala 2008an de yekem car li Şikefta Denisova ya li Sibîryayê fosîlên wan hatin dîtin û ev cure hate nasîn. Bi Neandertalan re, Denisova yek ji qonaxên girîng ên guherînê mirovatîyê temsîl dikin. Tê zanîn ku ew li Asyayê, bi taybetî li Sibîrya, Tîbet, Çîn û Laosê jîyane. Her weha, tê zanîn ku mirovên Denisova bi mirovên nûjen re têkilîyeke genetîkî danîne. Mînak, genek ku dihêle mirovên Tîbetî li bilindahîyên zêde bi oksîjena kêm re lihev bikin, ji Denisovayan hatîye mîras.
Fosîlên Denisovayan gelek kêm têne dîtin, lê vedîtinên nû ji bo têgihiştina şêwaza jîyana vê cureyê agahîyên giring peyda dikin. Vedîtinên li Gantangqingê nîşan didin ku ev cure ne bi tenê nêçîrvan-komker bûn, lê di heman demê de bi pîlanekê tevdigerîya.
Vedîtina Dîrokî ya li Gantangqingê
Li herêma Yunnanê ya başûrê rojavayê Çînê, li qada arkeolojîk a Gantangqingê, 35 amûrên kazinê yên darî hatin dîtin. Ev amûr, ku bi piranî ji dara çamê hatine çêkirin, di navbera 361,000 û 250,000 sal berê de têne dîrokandin. Li ser van amûran nîşanên qirkirinê, rûyên bi zanebûn hatine nermkirin û girêkan hatine dîtin, ev jî nîşan dide ku Denisovayan di çêkirina amûran de jêhatîbûn pêşxistine. Lêkolîneran bi rêbazên teknolojîya herî dawî yên dîrokê, temenê mîneralên feldspat ên li derdorê hesab kirin û ev demjimêr dîyar kirin.
Sernivîskarê lêkolînê Prof. Bo Li giringîya vedîtinê wiha tîne ziman: “Vedîtinên li Gantangqingê nîşan didin ku mirovên destpêkê çavkanîyên xwarinê yên li ber gola bi awayekî stratejîk bikar anîne. Wan ji bo derxistina kokên bin erdê, rîzom û kormên bi amûrên darî yên bi baldarî hatine hilbijartin, serdanên pîlankirî pêk anîne.” Tê texmîn kirin ku ev amûr bi taybetî ji bo komkirina kok û rîzomên nebatan hatine sêwirandin.
Xwarin û Stratejîya Jîyanê
Li qada ku lê vedîtin hatine kirin, bermahîyên nebatan nîşan didin ku mirovên Denisova bi kîwî, findiq, fistiqa çamê û curbecur kokên bin erdê xwedî bûne. Ev adeta xwarinê, ji şêwaza jîyana komên mirovî yên ku di heman demê de li Ewropayê dijîyan û bi gelemperî nêçîra heywanên mezin dikirin, cuda ye. Denisovayan bi karanîna sîstematîk a çavkanîyên nebatî, xwe bi hawîrdora xwe re li hev kirine û şêwazeke jîyanê ya domdar pêşxistine.
Ev vedîtin nîşan didin ku mirovên Denisova ne bi tenê li ser saxbûnê sekinîne, lê di heman demê de xwedî kapasîteya zîhnî ya pêşkeftî bûne ku dikaribû çavkanîyên hawîrdorê bi bandor binirxîne. Ev yek dihêle ku were fikirîn ku şîyanên wan ên zîhnî dibe ku dişibin yên mirovên nûjen.
Hebûna Mirovên Denisova li Herêmê
Gelek fosîlên Denisova yên li Asyaya Rojhilat hatine dîtin, nîşan didin ku ev cure li vê herêmê bi berfirehî jîyaye. Fosîla 150,000 salî ya li Harbinê, bermahîyên 190,000 salî yên li Tîbata Bilind, fosîlên li Taiwanê yên Penghu û yên li Laosê, nîşan didin ku Denisovayan di serdema Paleolîtîka Navîn de van herêman bi tundî bikar anîne. Hebûna amûrên darî yên li Gantangqingê, bi van fosîlên herêmî re piştgirî dide wê bawerîyê ku ev amûr bi îhtîmaleka mezin aîdî Denisovayan in.
Nêrîneke Nû li ser Guherînê Mirovatîyê
Vedîtina li Gantangqingê, bi nîşandana ku mirovên Denisova ne bi tenê nêçîrvan-komker bûn, lê di heman demê de çavkanîyên hawîrdorê bi awayekî plankirî û sîstematîk bikar anîne, têgihiştina me ya li ser guherîna mirovatîyê kûrtir dike. Ev vedîtin, şîyanên teknolojîk û zîhnî yên Denisovayan ji nû ve dinirxîne. Her weha, têkilîyên wan ên genetîkî bi mirovên nûjen re, bi taybetî mîrasa genetîkî ya ku di nifûsa Asyayê de tê dîtin, pirsên nû derbarê şêwaza jîyana wan de derdixe holê.
Di encamê de, amûrên darî yên 300,000 salî yên ku li qada arkeolojîk a Gantangqingê ya Çînê hatine dîtin, derbarê zîrektîya û stratejîyên jîyana mirovên Denisova de pencereyeka balkêş vedike. Ev vedîtin, nîşan dide ku wan karên tevlihev ên wekî komkirina nebatan bi pîlankirî pêk anîne û têkilîyeka sofîstîke bi hawîrdora xwe re danîne. Çîroka mirovên Denisova, careka din siruşta tevlihev û pir qatî ya guherîna mirovatîyê tîne bîra me. Lêkolînên arkeolojîk ên dahatûyê, dibe ku bêtir razên vê cureyê razdar eşkere bikin.
