Hikûmeta Nîjeryayê, polîtîkaya perwerdeya bi zimanê dayikê betal kir û biryara vegera bo zimanê îngilîzî da: Nîqaşan dest pê kir.
Hikûmeta Federal a Nîjeryayê di warê perwerdeyê de guhertineka mezin pêk anî û Polîtîkaya Zimanê Neteweyî ya 2022an bi temamî betal kir. Ji niha û pê de, di hemû astên perwerdeyê de – ji kreşê heta zanîngehê – îngilîzî wekî zimanê yekane yê perwerde û hînkirinê hate qebûlkirin. Wezîrê Perwerdeyê Dr. Tunji Alausa biryar wekî “li ser bingeha delîl û daneyan” bi nav kir, lê rexnegiran ev yek wekî “vandalîzma çandî” şirove kirin û gotin ku eve dê bibe sedema tunekirina zimanên xwecihî.
Biryar, 12ê Mijdarê, li Konferansa Navneteweyî ya Ziman û Perwerdeyê ya 2025an a li Abuja’yê hate ragihandin û bû fermî. Alausa di axaftina xwe ya konferansê de dîyar kir ku polîtîkayên perwerdeya bi zimanê dayikê di 15 salên dawîn de li hin herêman perwerdeyê “bi temamî xera kirine”. Li gorey wezaretê, di azmûnên neteweyî yên wekî WAEC (Konseya Azmûnên Afrîkaya Rojava), NECO (Konseya Azmûnên Neteweyî) û JAMB (Lijneya Pejirandin û Matrîkûlasyonê ya Hevbeş) de, li herêmên ku ev polîtîka bi tundî hate sepandin, rêjeya sernekeftinê bi awayekê girseyî zêde bûye. Alausa got: “Xwendekar di têgihîştina îngilîzî ya bingehîn de jî zehmetîyê dikişînin û ev yek pêşbazîya me ya gerdûnî lawaz dike.” Wezîrî teqez kir ku guhertin “ne li ser bingeha hestan, lê li ser daneyan” e.
Polîtîka Çawa bû? Dîrokeka Kurt
Perwerdeya bi zimanê dayikê li Nîjeryayê bi Polîtîkaya Perwerdeya Neteweyî ya 1977an dest pê kiribû. Li sala 2022yan ji alîyê Wezîrê Perwerdeyê yê wê demê Adamu Adamu ve hate xurtkirin û di perwerdeya bingehîn (ji kreşê heta pola 6ê) de perwerdeya bi zimanên xwecihî an jî zimanên herêmî (mînak Yoruba, Igbo, Hausa) mecbûrî bû. Armanc ev bû: parastina mîrateya çandî, bilezkirina pêvajoya fêrbûna zarokan û li gorî lêkolînên UNESCO û sazîyên din, perwerdeya bi zimanê dayikê di temenê biçûk de bi bandortir e.
Ev polîtîka hewil dida ku pirzimanîya Nîjeryayê ya bi zêdetirî 500 zimanên xwecihî nîşan bide. Lêbelê, ji ber kêmasîya mamosteyên bi kalîte, nebûna pirtûk û materyalên perwerdeyê û kêmbûna bûdçeyê, di sepandinê de gelek pirsgirêk derketibûn. Hikûmeta nû di pakêta perwerdeya xwe ya nû de ragihand ku mamoste wê bi awayekê îngilîzî-navend perwerdeya xwendin-nivîsandin û jimarî (literacy & numeracy) bistînin.
Çima Vegera Îngilîzî? Parastina Hikûmetê
Alausa dîyar kir ku li pişt biryarê daneyên zelal hene: Li herêmên ku perwerdeya bi zimanê dayikê tê kirin, rêjeya sernekeftina azmûnan gelekê zêde bûye û xwendekar ji ber ku bingeha îngilîzî nastînin, di salên paşê de pir zehmetîyê dikişînin. Alausa got: “Ev polîtîka li hin herêman perwerde bi temamî xera kir.” Li gorey wî, Îngilîzî wekî zimanê fermî bimîne, yekitîya neteweyî û derfetên navneteweyî wê xurt bike.
Rêvebera Welat a Şaredarîya Îngilîzî ya Nîjeryayê (British Council) Donna McGowan jî di konferansê de xuya bû ku piştgirîyê dide hikûmetê û soza alîkarîyê di warê pêşxistina mamosteyan û jêhatîbûna ziman de da. Pisporên perwerdeyê yên wekî Dr. Alîyu Tilde jî dibêjin ku ji bo Nîjeryayê ne mumkun e ku ji bo hemû zimanên xwecihî mamoste û çavkanîyên zêde û baş peyda bike, û azmûnên mezin jixwe bi îngilîzî ne. Dayikeka bi navê Hajara Mûsa jî got: “Îngilîzî zimanê cîhanê ye; divê zarokên me ji destpêkê ve ji bo wê amade bin.”
Rexneyên Tund: Zirarên Çandî û Perwerdeyî
Ev biryara he di nav akademîsyen, zimannas, nivîskar û çalakvanan de bertekên gelek mezin çêkirin. Nivîskar û weşanger Ireti Bakare-Yusuf ev guhertin wekî “vandalîzma çandî ya ku perwerdeya zarokan xera dike” bi nav kir. Bakare-Yusuf anî ziman ku lêkolînên navdar ên wekî “Tecrûbeya Ife” nîşan didin ku perwerdeya bi zimanê dayikê serkeftina akademîk gelek zêde dike û xwendekarên gundewar û kêmderfet wê di guheztina zû ya îngilîzî de di bin dezavantajeka mezin de bimînin. Got, “Sedema sernekeftinê ya wezîrî derew e; pirsgirêka rastîn kêmbûna bûdçe û çavkanîyan e.” Di bûdçeya perwerdeyê ya 2025ê de (3,52 trilyon naira, tenê %7,8’yê bûdçeya giştî) li gorey sala borî kêmbûnek heye.
Di nameyeka vekirî de ku ji alîyê nivîskar û ronakbîran ve hate nivîsîn, biryar wekî “vebûna “birînên kolonyal” hate şirovekirin. Di nameyê de gotina nivîskarê navdar Ngũgĩ wa Thiong’o “Ziman çand e” hate bibîranîn û hate gotin ku tunekirina zimanên xwecihî dê nasnameya çandî jî tune bike. Hate gotin, “Di sê salan de polîtîka hate terikandin; pirsgirêka rastîn nebûna veberhênanê, gendelî û îhmal e.” Di nameyê de mînakên Japonya, Fînlandîya û Etîyopyayê yên serkeftî yên pirzimanî hatin nîşandan.
Çalakvanê civakî Habu Dauda jî got: “Heke bêtir dem û çavkanî bên dayîn, ev polîtîka dê bi ser bikeve.” Li ser platforma X’ê jî nîqaş gelek germ in. Hin kesan biryar wekî “mîrateya koletîyê” bi nav kirin, hin kesan jî gotin ku “terikandina ji 500an zêdetir çandan tembelîyeka mezin e; girêdana sernekeftina azmûnan bi zimanê ve, xeletîyeka mezin e.” Gelek kesan jî ironîya rewşê anîn ziman: “Gana perwerdeya bi zimanê dayikê qebûl dike, Nîjerya paş de diçe.”
Ev Biryar ji bo Nîjeryayê Tê Çi Wateyê?
Sîstema perwerdeyê ya Nîjeryayê jixwe di krîzeka kûr de ye: Li gorey Neteweyên Yekbûyî zêdetirî 10 milyon zarok neçûne dibistanê, mûçeyên mamosteyan kêm in, grev gelek in û rêjeya qedandina lîseyê di bin %50yê de ye. Rexnegir dibêjin ku vegera îngilîzî dê xwendekarên gundewarî û komên kêmjimar hê bêtir li derveyî pergalê bihêle û bibe sedema erozyona çandî ya mezin.
Hikûmetê soz da ku bi bernameyên nû yên perwerdeya mamosteyan dê xwendin-nivîsandina bingehîn xurt bike. Alausa got: “Em ji nîqaşê re vekirî ne; kesek daneyan bîne, em guftûgoyê bikin.” Lê ev nîqaş tenê ne li ser polîtîkaya zimên e, ew di heman demê de têkoşîna nasnameya Nîjeryayê ya piştî kolonyalîzmê jî nîşan dide. Pêşerojê, dibe ku modelên dualî (zimanê dayikê + îngilîzî) an jî hîbrîd dîsa bên rojevê. Em ê bibinin.
