Van salên dawîyê pêşketineka mezin a muzîka kurdî heye, bi taybetî li ser platformên dîjîtal. Di lîsteyên Spotify, YouTube û TikTokê de stranên kurdî digihin milyonan guhdarîkirinan, di nav ciwanan de dibin vîral û heta dikevin lîsteyên navneteweyî jî. Ka, li pişt vê teqînê çi heye?
Berî çend salan, muzîka kurdî bi piranî di nav malbatan de, di dawetan de an jî di radyoyan de dihat guhdarîkirin. Radyo dihatin kêmkirin, kasêt dest bi dest dihatin guhêztin û mirovan digot “Dengê kurdî ye, bila nebihîsin”. Bes îro, heman stran li kafeyan, li klaban û li platformên dîjîtal bi dengê bilind tên lêdan. Ev guherîn çawa çêbû? Van salên dawîyê çawa muzîka kurdî ev qas xurt bû?
Sedema yekem, înternet û medyaya civakî ye. TikTok û Instagram bûne qada herî mezin a belavbûna muzîka kurdî. Stranên kevn ên Şivan Perwer, Aram Tigran an jî dengbêjên klasîk ên wekî Şakiro û Karapetê Xaço, bi remîksên modern an jî bi vîdyoyên ciwanan dibin bizav û pêl û bi milyonan caran têne temaşekirin. Ciwanên kurd ên li dîyasporayê û Kurdistanê, zimanê dapîr û bavê xwe bi van stranan vedigerînin. Hem nostaljî ye, hem jî serhildanek e; hem evîn e, hem jî nasname.
Sedema duyem, platformên wekî Spotify û YouTubeê. Spotify’ê lîsteyên taybet ên “Kurdî Top” derxist û ev lîste digihin bi hezaran kesan. Sala 2024-2025ê, gelek playlîstên bi milyonan caran hatin guhdarîkirin. Hunermendên wekî Hozan Dîno, Aynur Dogan, Xecê, Ciwan Haco an jî ciwanên ku rap û elektronîkê bi stranên berê re tevlihev dikin, li ser van platforman digihîjin cîhanê. Berê, stranên kurdî tenê li herêmê dihatin bihîstin; îro li Amerîka, Ewropa û heta Asyayê jî têne guhdarîkirin. Kesên wekî Serdar Canan, Elî Tekbaş, Mirad Demîr stranên folklorîk ên herêma Colemêrgê digehînin nav pîyaseya kurdî, Evdirehmanê Cizîrî, Mesûd Cizîrî yên herêma Botanê tînin. Her weha Rewşan Çelîker, Xecê û Rûken formeka nû didin muzîkê. Komên Rojava yên muzîkê, stranên folklorîk divejînin û Koma Amed gelek nimûneyên dîtir.
Sedema sêyem, pandemî û guherîna civakî. Di dema pandemîyê de, mirov li malê man û li kokên xwe gerîyan. Stranên dapîr û bapîran ên bere ku kêm dihatin bihîstin, dîsa hatin keşfkirin. Instagram, TikTok, YouTube û Spotify bûne pir di nav nifşên cuda de. Wekî din, van salan qedexeyên li ser ziman û çanda kurdî kêm bûne (her çend hêj tam nebe). Îro li Stenbolê, di klabên mezin de jî, DJ stranên kurdî yên bi beatên elektronîk têkelkirî mirovan bi coşeka mezin didin lîstin.
Her weha, fuzyon û nûjenbûn roleka mezin dilîze. Ciwanên kurd stranên dengbêjîyê digirin û li binî beatên deep house, rap an popê datînin. Ev, muzîka kurdî ji hizra “tenê stranên xemgîn” derdixe û dike cihê coşê, evînê û ciwantîyê. Hunermendên wekî Zakaria Abdulla, Mem Ararat an jî koma nû yên wekî granî (govendên bi elektronîk), ciwanan bal xwe ve dikişînin. Ev muzîk êdî ne tenê serhildan e; ew jîyan e, şahî ye, evîn e.
Şoreşa Dîjîtal û Hêsanîya Destgihiştinê
Berê muzîka kurdî, ji ber kanalên belavkirinê yên sînorkirî, nedikarî bigihe zêde kesan. Stranên di kaset û CDyan de diman, tenê di dawetan an jî li malan dihatin guhdarîkirin. Îro bi xêra platformên muzîkê yên wekî Spotify, Apple Music, YouTube û medyaya civakî wekî Instagram, TikTok, Facebook û hwd straneka kurdî di çend çirkeyan de ji Hewlêrê digihe Stenbolê, Berlînê, heta Los Angelesê. Hunermendên ciwan bi awayekê serbixwe dikarin muzîkê belav bikin; bêyî pêwîstîya şirketên mezin ên prodûksîyonê, karên bi kalîte derdixin.
Hunermendên Nifşê Nû û Dengê Modern
Stranbêjên nifşê nû muzîka berê ya kurdî bi beatên modern, hêmanên elektronîk, pop û rapê têkel dikin. Bi taybetî guhdarên ciwan, ji ber ku muzîkê bi zimanê xwe û bi dengên rojane dibînin, eleqeyeka mezin nîşan didin.
Mînak:
– Şêwaza Mem Ararat a hestîyar û akustik bandorê li milyonan kesan dike.
– Hunermendên jin ên wek Xecê, rewşan bi dengê xurt bala ciwanan dikişînin.
– Komên wek Lawje û Rojda jî rîtma govendan berê bi aranjmanên modern dîsa şirove dikin.
– Şîyar Berwerî, Rojhat Cizîrî, Bawer Beyanî û gelekên dîtir bi stranên xwe yên folklorîk ên govendê dîse dibin cihê dilrakêşîyê.
Lêgerîna Nasname û Aydîyetê
Ciwanên kurd, bi taybetî yên di dîyasporayê û nifşê nû yê li Kurdistanê, girêdaneka nasnameyê ya xurt ava dikin bi muzîka bi zimanê xwe ve. Di serdema medyaya civakî de stranên kurdî wekî amûreka “ez li vê derê me” têne belavkirin. Ev stran ne bi tenê muzîk in, di heman demê de bûne îfadeya hebûnê. Bi serdema pandemîyê re zêdebûna dema li malê jî ev hesta aydîyetê bi muzîkê xurtir bû.
Çanda Vîral û Hêza Medyaya Civakî
Bandora TikTok û Instagram Reels nayê înkarkirin. Stranek kurdî bi dîmeneka dansê an vîdyoyeka hestîyar di şevekê de digihe bi milyonan. “Potporî”, vîdyoyên govendan, dîmenên dawetê dibin vîral û muzîka kurdî jî dibe trenda cîhanî. Êdî ne bi tenê kurd, gelên cîran û heta ciwanên li welatên dûr jî vê muzîkê keşf dikin.
Kêmbûna Qedexeyan û Normalbûn
Berê muzîka kurdî bi astengîyên giran re rû bi rû dima. Îro hem li Tirkîyeyê hem jî li herêmê hawîrdoreka azadtir heye. Konser tên lidarxistin, festîval tên kirin, di kanalên televîzyonê de klîpên kurdî têne weşandin. Ev normalbûn cesaret û berhemdarîya hunermendan zêde dike.
Encam
Di encamê de, muzîka kurdî ne diteqe; ew vejîyaye. Zimanekê ku berê di bin zordarîyê de bû, îro bi xêra teknolojîyê û ciwanan, li cîhanê belav dibe. Ev ne bi tinê muzîk e; ew vegotina nasnameyê ye, vegotina dîrokê ye. Ger tu jî yek ji wan ciwanên bî ku bi medyaya civakî stranek kurdî keşif kirî, bizane ku tu beşek ji vê guherînê yî. Muzîka Kurdî ne mirîye, an jî ne nû ye, ew her tim hebû û îro bi dengekê bilindtir dibêje: “Em hene!”
Muzîka kurdî bi rastî qet bêdeng nebûye; lê niha her kes dikare wê bibihîze. Parastina kokên xwe yên berê û tevgera li gorey cîhana modern, têkelkirina bi lêgerîna nasnameya ciwanan re û hêza platformên dîjîtal teqîneka mezin derxist holê.
Ev pêşketin, ne bi tenê trenda muzîkê ye; di heman demê de qîrîna çandekê, zimanekê û miletekê ye ku dîsa bi dengekî xurt hebûna xwe radigihîne.
