Edebîyata kurdî de munaqeşeyê problema qalîte û zaf yan zî tunêk nuştiş esta!… Tonî vonî, nuştox çi hende zaf binuso, qalîteya berhemanê ey ê hende kewno, tonî zî vonî nuştox çiqas tunêk binuso, qalîteya berhemanê ey ê hende berz û geş beno. Labêla ez sey her dîyan zî nêfikrîyeno, qalîteya berhemanê nuştoxêk goreyê zaf yan zî tunêk nuştiş nîyî goreyê sermîyanê; background, kapasite, potansîyelê ey dîyar beno. Qewetê ey çi hende ra vejeno çi hende ra nevejêno. Eka nuştoxek wayîrê potansîyel û kapasiteya pîl o, qewetê ey esto ke hîna zaf binuso, o wext gay ke hîna zaf binuso labêla eka kapasite ey çîn a o wext zî gay kewa taye binuso. O ke muhîm o nuştox hemvera kapasiteya xo de çiqas objektîf û hayîdar o. Tonî nuştox estî mersela des berhemî nuştî la her berhemê înan ya ê verînan ra xirabêr yan zî tekrarê înan o labêla qe hemvera xo de objektîfî nîyî ke tim ha eynî awe de asnawî kenî. Tayê nuştox sermîyanê înanê zaf dewlemend a labêla seka ke hayîya înan sermîyanê înan ra çîn a, yan zî rîdî qelbî, sistî, tembelî, bêmotîvasyonî ra sermîyanê înan nêbena da-des, da-vîst berhemî, aye xo dir benî mezelî.
Edebîyata kurdkî de çend nuştox estî, seba ke zaf nênuşto, seba înan kî xwezîya xo anî kî vanî, “Werekna hîna zaf binuştêne” înan ra yew zî Mûrad Canşad o. Şert û mercê ke Mûrad Canşadî ha tê de yo, wa hetêk de bî, kî ke Mûrad Canşadî wanenî kî xo de vanî, “Werekna ey hînî zaf binuştênî: Werekna ey teyna nîyî hîrê kitabanê hîkayeyan ey da-vîst roman binuştênî.”
Tewr verî kitabê hîkayeyan ê Mûrad Canşadî Xafilbela (2008), dima ra Hesê Mişî(2013), tewr peyîn zî Waştî (2015) amê weşanayiş. Serra 2018 de zî Mem û Zîn a Ehmedê Xanî kurmancî ra açarnabi kirdîyî.
Verîcû mi Xafilbela û Hesê Mişî wendibî, bi zanayiş mi nêwaştî, newe ke Waştî weşanîyaya cade o wext ey biwano û kor bikero. Xora kurdî de wendoxê başî bê nuştox î.
Kitabê Waştî ra nat, heft serrî yo ke qe berhemêk ey nêno weşanayiş. Heft serrî yo ke ma wendoxan qelema xo ra mehrum verdano. Beno ke ey gelek berhemî nuştî la rîdî konjektorê hepîsxaneyî ra nêşêno înan biweşeno û çap bikero.
Tersa mi ya gird û qesebato mino giran o yo ke mala ey bînranuştişî ra fek ver ra nêdayo!…
Weşanayişê heft serrî ya Waştî ra dima mi o rojêke germê hamnanê Amedî de wendî. Gelek hetan ra erjîyêno û erja yo ke merdim ser o Mûrad Canşadî de binuso. Nayê ra no nuşte de ez hewl bido ser o kitabê Waştî de fikir û hîsanê xo binuso.
Waştî de des û hîrê hebe hîkayeyî estî. Her hîkayeyê ey bi teyna serê xo erja ya ke, kî ser o bifikirî, bido têverro, qal bikerî û binusî çimkî:
Yewîn, her hîkayeyê ey de zaf hetan ra seba wendişanê tewir bi tewiran malzeme esto; Hetê sosyolojîya komela ma ra , tîpê komelîyê ma ra, problema yê sosyolojîk, psîkanalîz ra…
Kî şîyênî na hîkayeyê û fîlma Das Experimet(2001) bidî têvêro wendişêk bikerî; rîsteyêka şaîr Şukrî Erbaş esta: “ Çîyo ke ma nêşênî şekil bidernî, ma şekilê ci gênî.” Na hîkayeyê de zî proplematîkêka felsefîka xorîn esta. Riste Hetê dîyakletîka efendî û kole, serdest û bindestî de şîyênî ser o na hîkayeyê de wendişêk bikerî. Na hîkaye zaf manêna rewşa ma yê kurdkîcuyoyoxanî û kurdkîcuyoyoxanî, ê kurdan û tirkanî, gelo kamî bibo sey êbînanî?
Hîkayeya Hesappersayîş de teswirkerdişê bajarê Îstanbulî, cuya rojane ya unîversîte, sosyolojî û psîkolojî, otomatîkbîyayiş û xotekrarkerdişê, trajîkomîkê rewşa çepê tirkan esto. Ziwanê ma ke amê bajarî fetîsyêno, xeneqîno çimkî habîtatê ziwan ma bajar nîyî dewî yo, bajarê ziwanê ma çîn o. Mûrad Çanşadî bi na hîkayeya xo seba viraştişê ziwanê bajarî qatkiyêk kerdo.
Îtîraz hîkayeyêka yew rîpelîn a la kî şîyênî ser o aye de wendişêko femînîst, pederşahî, qodê kulturî û komelî bikerî.
Hîkayeyê Alo Çar de nuştoxî vîrmendişê xo yê domantî ra bi teknîka kolajî kerdî hîkayeyê. Hetê tîpolojîyêka komelê, sosyolojîya komelê, pabesteyê herra xo ra kî şîyênî ser o wendişan bikerî.
Hîkayeyê Waştî de bi jî ranê henekkerdişê keynekêka naşî wanênî, wendişê aye kî dano hiwî ro. Hetê arzû û xeyalan, waştiş û rindîya kî şîyênî no hîkayeyê ser o wendiş bikerî.
Diyîn, estetîkîya hîkaye nuştoxîya Murad Canşad zaf berz û geş a. Kî her hîkayeyê ey de hem hetê hetê teknîk hem hetê muhtewa hem zî ziwan û hetê karekteran ra nê estetîkî vênênî.
Hîrêyîne, hetê zewqa edebî ra hîkayeyê ey zaf dewlemend î. Wendişê her hîkayeyê zewqê edebî yo biqalîte esto. Nayê kî wendişê kirdî ra serdin nêkeno û zewqa wendişa bi kirdî her gurêr û berzêr keno. Ez wendişê ey mird ra nêbîno, ez bêrîya wendişê ey keno.
Çarîne, hetê ziwan ra ziwanê ey dewlemend, ruhkurd; senteksa kurdî domînant a, hema hema qe boya tirkî nêna. Ziwanê xo bi herêma xo sînordar û teng nêkerdo, ziwanê xo goreyê her mintîqaye kirdkî heray û zengîn kerdo. Girîngî û giranî zaf dayo ziwan ser o çeku bi çeku, cumle bi cumle, pragraf bi pragraf bi tîtîzî ser o hîkayeyanê xo de xebetîyayo. Nayê ra her cumleyê ey bi tehma ziwanê ma ha dekerdeya.
Pancîne, sey mersela, ciwîyayişêk zafanê malzemeyo hazir bikarneno, nêkeno hîkayeyê xo, eka bikarbêro zî estetîze keno û newe ra afirnêno û bi vatoxîya bîn saz keno.
Şeşîne, tewiranê teknîkê vatoxîya edebîyatê bi westatî bikarano sey fotografîk, monolog, meteforîk, kolajî… Mersela hîkayeyê Weşîya Şewe bi teknîka monolog, hîkayeyê Îtîraz bi teknîke fotografîk, hîkayeyê Alo Çar bi teknîkê kolajî, hîkayeyê Sanika Biza Sîse bi teknîkê metaforîk nuşta.
Heftîne, wendişê hîkayeyanê ey ra dima bandor û têsîra înan seka çîyêko bi mezg û ruhê kî ra zeleqîyêno, kî nişênî bêrî xo, kî cayê xo teht benî. Wendişê hîkayeyanê ey de sey darba giran, darba mergî gamêk esta, kî resayî a gamî kî serobîn benî.
Heştîne, foksîyona tewr verîn a hîkayeyanê ey, rexneker o, hewl dano wendox bido fikrîyayiş û resmo xişn bi rexnekerî bido wendox nawitiş. Hîsanê wendoxî ra zaf aqilê wendoxî rê nusêno. Romantîze û îdealîzekerdişê sernêkewtiş, binkewtiş, têkşîyayişê ferdî û komelkî, netewî ra dûrî yo, bi rexnekerî û realîst nêzdîya meleseleyan beno. Mersela hîkayeyê Hesabpersayîş de no hetanê xo nawnêno wendoxî.
Newîne, hîkayeyanê ey de mîzah û îronî cayêkoû rolêke girîng û domînat gênî. Hîkayeyanê xo de mîzah û îronî bê qusir bikarano.
Mûrad Canşadî seba ziwan û edebîyatê ma şensêko bêhempa yo. Bi hêvî û arzûya ke xwezî û werekîya ma ya ke derheqê Mûrad Canşadî de bibo raştî. Heme şert û mercan, bêîmkanîyan û çînbîyayişê ra ma qelemê ey ra da-vîstî kitabanê romanan, hîkayeyan do biwanî!…
