Li Bakur û Tirkîyeyê, guhertina demografîk ya herî berbiçav cudahîyên herêmî ne. Li ser asta neteweyî rêjeya nifûsa mezin (65+) di sala 2025ê de gihiştîye %11,1, lê li Bakurê Kurdistanê ku nifûsa kurdan lê zêde ye, ev rêje hêj jî pir kêm e. Ev rewş, heger em mijarê “li ser kurdan” binirxînin, hem fersend û hem jî metirsîyan dihewîne: Avahîya demografîk ya ciwan, bi awayekê kevneşopî hevgirtina navbera nifşan xurt dike; lê koçberîya hundir, bajarvanîyê û zextên modernîzekirinê vê girêdanê lawaz dike. Analîza jêr, li ser daneyên TUÎK, raporên Barometreya Kurd û çavkanîyên pêbawer ên din hatîye amadekirin.
Avahîya Demografîk ya Nifûsa Kurdan: Ciwanî û Pêvajoya Hêdî ya Pîrbûnê
Nifûsa Kurdan li Tirkîyeyê bi qasî %30-35ê giştî ye (li gor inek kesan gelek zêdetir e) û ji vê nifûsê %60 ê wan di bin 30 salîyê de ne. Ev yek, civaka kurdî ji navîna Tirkîyeyê bi awayekê berbiçav ciwantir dike. Li gorey daneyên TUÎKê yên 2025ê, bajarên ku rêjeya nifûsa mezin lê herî kêm, ew bajar in ên nifûsa wan bêhtir kurd in:
– Şirnex: %3,8
– Riha: %4,5
– Colemêrg: %4,7
Amed, Batman, Sêrt û hwd. jî vê rêzê didomînin. Li herêmê bi giştî rêjeya mezinan ji navîna neteweyî (%11,1) pir kêmtir e. Berevajî bajarên Deryareş (Sînop %21,7, Kastamonu %21,1), “ciwanbûna” Başûrê Rojhilatê bala xwe dikişîne. Ev cudahî ji ber rêjeyên zayînê yên berê yên bilind tê. Lê li Tirkîyeyê bi giştî rêjeya zayînê daketîye 1,5’an, li bakurê Kurdistanê jî ev kêmbûn hêdî hêdî tê dîtin.
Barometreya Kurd jî vê yekê piştrast dike: Malbatên kurd bi navînî ji 4+ kesan pêk tên, nifûs ciwan e û her ku diçe dibin bajarî/niştecî. Rêjeya kurdên ku li derveyî bajarê xwe yê jidayikbûnê dijîn tenê %18 e; travmaya koçberîyê kêm bûye lê hêza demografîk hêj jî bilind e. Ev ciwanî, di kurtedemê de rêjeya girêdayîbûna mezinan kêm dihêle û barê navbera nifşan sivik dike. Lê di demdirêjîyê de (2030-2050) meyla pîrbûna neteweyî wê bigihe herêmê jî; nifûsa ciwan kêm dibe û rêjeya mezinan zêde dibe.
Hevgirtina Kevneşopî ya Navbera Nifşan: Mîrasa Eşîr û Malbata Fireh
Di civaka kurdî de hevgirtina navbera nifşan bi dîrokî xurt e. Avahîya eşîrê, modela malbata fireh û normên çandî (rûmet, berpirsîyarîya xwendinkirinê) piştgirîya aborî, hestyarî û lênihêrînê ya ji bo mezinan garantî dikir. Mezin wekî depoya zanîn û tecrûbeyê dihatin dîtin; ciwan jî alîkarîyê didin malbatê. Ev avahî, di dema koçberîyên mecbûrî de jî (salên 1990ê) torên xizmtîyê parastîye.
Îro jî li bakurê Kurdistanê jîyan li ser bingeha malbata fireh berbelav e. Lêkolîn nîşan didin ku rêjeya mezinên ku tenê dijîn li herêmê ji navîna neteweyî kêmtir e (bi taybetî li cem mêran). Li gorey Barometreya Kurd, nifşê nû her çi qas perwerdetir û bajarî be jî, girêdanên malbatê hêj jî xurt in. Ev yek, li hember krîza “hevgirtinê” ya neteweyî wekî tamponê kar dike.
Alîyên Herêmî yên Krîzê: Koçberî, Bajarvanî û Kendalê Nifşan
Hevgirtina kevneşopî bi dînamîkên modern re dijber e:
– Koçberîya Hundir û Parçebûna Malbatê: Di salên 1980-2000ê de bi sedema pevçûn û sedemên aborî bi milyonan kurd koçî bajarên rojava (Stenbol, Îzmîr, Enqere) bûn. Ciwan ji bo kar diçin, mezin li gund an jî li derdora bajarên mezin bi tenê dimînin. Ev yek barê xwedankirinê zêde kir; jinan (bi taybetî) hem xwedankirina zarokan hem jî ya mezinan li ser xwe girt. Di nav koçberên ciwan de “qutbûna nifşan” zêde bûye: Yên ku li bajaran ji dayik bûne, bêtir takekesî, perwerdehtir û carinan ji alîyê nasnameyê ve cuda ne; mezinên li gundan nirxên kevneşopî diparêzin.
– Bajarvanî û Hilweşîna Eşîrê: Li bajarên wekî Amed, Wanê derbasbûna malbatên navendî bilez bûye. Her çi qas asta perwerdeyê bilind bibe jî (li cem ciwanên kurd nêzî navîna Tirkîyeyê dibe), kendalê ciwan-malbat mezin dibe. Barometreya Kurd “kendaleka mezin di navbera ciwan û malbatên wan de” tespît dike; ev yek di hêvîyên sîyasî, çandî û aborî de dibe sedema pevçûnê.
– Zextên Aborî: Her çi qas nifûsa ciwan zêde be jî, bêkarî û xizanîya zêde heye. Pergala teqawidîyê li ser asta neteweyî xwedî problem e, li herêmê jî karê ji derveyî qeydê û komkirina primên kêm mezinan bêhtir bêparastin dihêle. Tevlêbûna jinan a kar zêde dibe lê barê xwedankirinê hêj jî li ser jinan dimîne.
– Bandora Dîasporayê: Li dîasporaya Ewropayê (bi taybetî li Elmanya, Swêdê) veguhastina navbera nifşan hem bi rêya nasnameyê hem jî bi rîya çalakîya kolektîf berdewam dike. Lê di malbatên koçber ên li Tirkîyeyê de jî qutbûnên wekhev têne jîyîn.
Bi kurtî, krîza neteweyî (zayîna kêm + pîrbûn) li Başûrê Rojhilatê dereng tê jîyîn; lê bi sedema koçberîyê “tenêbûna zû ya mezinan” û “piştgirîya kêm a ciwanan” krîzeka herêmî çêdike.
Pêşnîyazên Polîtîkayê û Perspektîfa Pêşerojê
Dema ku em li nifûsa kurdan dinêrin, krîz “awantaja ciwanîyê” diparêze û derfeta xurtkirina hevgirtinê çêdike:
– Polîtîkayên Civakî yên Herêmî: Divêt li Bakur peredayîna xwedankirina li malê, navendên xwedankirina rojane û projeyên taxên dostên mezinan belav bibin. Teşwîqên ku yekbûna malbatê diparêzin (xanî, vegerandina koçberîyê) li pêş bin.
– Bernameyên Navbera Nifşan: Li dibistan û şaredarîyan civînên mezin-ciwan, veguhastina mîrasa çandî (ziman, muzîk, dîrok) bên teşwîqkirin. Divêt pira projeyên perwerde û dîyalogê çekin ên kendalê Barometreya Kurd destnîşan kirîye.
– Piştgirîya Aborî û Demografîk: Teşwîqên zayînê (piştgirîyên malbatê) di heman demê de binesazîya kreş û xwedankirinê ya ku tevlêbûna jinan a kar zêde dike. Pêşveçûna herêmî koçberîyê kêm dike û malbatan bi hev re dihêle.
– Yekbûna Neteweyî: Di reformên teqawidîyê de adaletîya nifşan were peydakirin, di heman demê de potansîyela nifûsa ciwan a kurdan (hêza kar, nûbûn) were bikaranîn.
Wekî ku Barometreya Kurd destnîşan dike, civaka kurdî her ku diçe bajarî û perwerdetir dibe; ger ev guhertin rast were birêvebirin, hevgirtinê xurtir dike.
Encam
Zêdebûna nifûsa mezin pirsgirêkeka giştî ya Tirkîyeyê ye, lê dema ku em li nifûsa kurdan dinêrin tablo cuda ye: Avahîya demografîk ya ciwan krîzê dereng dixe, çanda hevgirtina kevneşopî hêj jî awantajek e. Lê koçberîya hundir, bajarvanî û kendalê nifşan vê awantajê dixe metirsîyê. Li herêmê ji Amedê heta Şirnexê, ger mezin tenê nemînin û ciwan di bin barê piştgirîyê de neçin, dînamîzma civaka kurdî wê alîkarîyê bide hevgirtina neteweyî jî. Pirsgirêk ne demografîk e, her weha sosyo-aborî û çandî ya lihevhatinê ye. Bi polîtîkayên rast mîrasa kevneşopî dikare bi şertên modern re were adaptekirin; wekî dî metirsîya “nifşên winda” hem ji bo herêmê hem jî ji bo welêt zêde dibe.
